Γράφει:

Κυπριακά

Του Φοίβου Ευθ. Παναγιωτίδη

Το ζήτημα της γλώσσας στην ελληνόφωνη Κύπρο συζητιέται συνήθως είτε με όρους απαξίωσης και κινδυνολογίας, είτε με όρους μουσειακούς.

Συνήθως το ζήτημα αυτό επικεντρώνεται, δικαιολογημένα, στην τοπική διάλεκτο της ελληνικής. Για κάποιους η κυπριακή ελληνική αποτελεί, ούτε λίγο ούτε πολύ, μια νοθευμένη και εκφραστικά περιορισμένη ντοπιολαλιά κατάλληλη για βραδύγλωσσους χωρικούς και ανελλήνιστους νεόπλουτους. Γι’ αυτούς, η διάλεκτος δεν προσφέρεται για υψηλόφρονα έκφραση, λογική επιχειρηματολογία και διατύπωση σοβαρών απόψεων. Η κυπριακή ελληνική (πρέπει να) είναι το στίγμα του Κυπραίου.

Για το απέναντι στρατόπεδο τα πράγματα είναι εξίσου υπεραπλουστευμένα, αλλά ακριβώς από την ανάποδη. Στην Κύπρο επιβιώνει ανόθευτη η αρχαία ελληνική γλώσσα, και μάλιστα η ομηρική ελληνική, κληρονομιά της εδώ αποβίβασης των Αχαιών προ χιλιετιών. Πρόκειται για κομμάτι της κληρονομιάς του νησιού, όπως τα αγιογραφημένα παρεκκλήσια του Τροόδους.

Έχει επισημανθεί πάρα πολλές φορές από πάρα πολλούς, γλωσσολόγους και μη, πόσο κωμικά σχηματικές και πόσο βαθιά εσφαλμένες είναι και οι δύο αυτές σκοπιές. Είναι ωστόσο χαρακτηριστικό ότι και οι δύο αυτές παρατάξεις παράγουν κινδυνολογικό λόγο.

Οι πολέμιοι της διαλέκτου θεωρούν τη διάλεκτο ως τη ντόπια εκδοχή της θρυλούμενης ‘λεξιπενίας’, ενώ η επιβίωσή της και η (πολύ περιορισμένη) καλλιέργειά της θεωρούνται σημεία αφελληνισμού της Κύπρου και ενδιάμεσο στόχο ανθελληνικών και «νεοκυπριακών» συνωμοσιών: τα κυπριακά ωθούν τον κυπριακό ελληνισμό μακριά από την Ελλάδα.

Στο στρατόπεδο των ‘ομηριστών’, πάλι, επικρατεί η αντίληψη πως η (αρχαία) ελληνική της Κύπρου επιβιώνει µε δυσκολία και μετά βίας και ποιος ξέρει για πόσο ακόμα, στα χέρια (και στο στόμα) μιας άλαλης νεολαίας και μιας νεόπλουτης αγγλοθρεμμένης ελίτ. Η κυπριακή ελληνική, ένα μουσειακό στοιχείο της Παράδοσης, κινδυνεύει από την επέλαση ενός ανελλήνιστου, ανελέητου, παγκοσμιοποιημένου τρόπου ζωής και σκέψης.

Το ζητούμενο και στα δυο στρατόπεδα είναι τελικά και πάντα η υπεράσπιση του ελληνισμού των Ελληνοκυπρίων: είτε δια του κοραϊκού καθαρισμού της γλώσσας τους, κατά το σχήμα «κυπραίικα=τούρκικα/εγγλέζικα», είτε δια της ανάδειξης της γνησιότητας της γλώσσας τους, όπου «κυπριακή=ομηρική». Όσο ευγενές και δημοφιλές κι αν είναι όμως το ζητούμενο αυτό, η προώθησή του με βάση τους παραπάνω όρους ξεκινάει από παρανοήσεις ή και άγνοια γύρω από τρία βασικά θέματα:
α) τι είναι γλώσσα και τι διάλεκτος – τελικά ζήτημα κοινωνικό, πολιτικό και ιστορικό,
β) ποια είναι τα λεξιλογικά και γραμματικά χαρακτηριστικά της κυπριακής ελληνικής, μιας ζωντανής γλωσσικής ποικιλίας που αλλού αρχαΐζει κι αλλού νεωτερίζει, όπως όλες,
γ) ποια είναι η πραγματική κοινωνιογλωσσική κατάσταση στην ελληνόφωνη Κύπρο, θέμα για το οποίο υπάρχει εκτενέστατη έρευνα.

Κλείνοντας, μια υπενθύμιση: η κυπριακή θεωρείται «διάλεκτος» της ελληνικής «γλώσσας». Ωστόσο, η «ελληνική» «γλώσσα» αποτελεί με τη σειρά της σύνθεση της μοραΐτικης, της κρητικής, της επτανησιακής και – φυσικά – της καθαρεύουσας. Αυτό το συγκεκριμένο «κράμα» τυγχάνει να είναι η επίσημη και κοινή γλώσσα που ομιλείται και καλλιεργείται στην Ελλάδα, στην Κύπρο και στις ελληνικές παροικίες λόγω ενός ιστορικού «ατυχήματος»: του ότι το ελληνικό κράτος ιδρύθηκε, όχι στην Κύπρο, στην Τραπεζούντα ή στη Θεσσαλονίκη αλλά στη Νότια Βαλκανική το 1830 –απ’ όπου και επεκτάθηκε.

Ο Φοίβος Ευθ. Παναφιωτίδης είναι Επ. Καθηγητής Γλωσσολογίας στο Πανεπιστήμιο Κύπρου

5 Comments

  1. Michael Trimithiotis
    4 Ιουνίου 2011 22:31

    Πιστεύω ότι εμείς οι κύπριοι πρέπει να διαφυλάξουμε τόσο τη διάλεκτο μας, τα κυπραίκα, όσο και τη ελληνική γλώσσα.

  2. Εδώ Πελοπόννησος
    12 Δεκεμβρίου 2011 17:59

    «λόγω ενός ιστορικού «ατυχήματος»: του ότι το ελληνικό κράτος ιδρύθηκε, όχι στην Κύπρο, στην Τραπεζούντα ή στη Θεσσαλονίκη αλλά στη Νότια Βαλκανική το 1830 –απ’ όπου και επεκτάθηκε.»

    «Ιστορικό ατύχημα…νότια βαλκανική»…;; Κύριε καθηγητά, τι ακριβώς εννοείτε;

    Η Πελοπόννησος ξεκίνησε την Επανάσταση του 1821, σας ζητούμε συγγνώμη που το ατύχημα αυτό έγινε στα ηρωικά μας χώματα.

    Επίσης, επειδή αγνοείτε κάποια βασικά πράγματα: η αρκαδο-κυπριακή διάλεκτος της Αρχαίας Ελληνικής, σάς λέει κάτι; Αχ ναι, συγγνώμη και πάλι για το ατύχημα να συνδέεται η κυπριακή με τους νότιο-βαλκάνιους χωριάτες της Πελοποννήσου.

    Ντρέπομαι και θλίβομαι ως Ελληνίδα της Πελοποννήσου για αυτό το κείμενο σας, που καταλήγει τόσο προσβλητικά για μία ολόκληρη περιοχή της Ελλάδας, κύριε Παναφιωτίδη!

  3. Νεοκλής Κυριάκου
    12 Δεκεμβρίου 2011 22:22

    Κατ’αρχήν εγώ δεν θά ήθελα να ορίσω τα Κυπριακά ούτε ως γλώσσα ούτε ως διάλεκτο. Μένω ως εδώ. Βέβαια αν με ρωτούσε κάποιος άς πούμε ξένος, τι γλώσσα μιλάμε εδώ κάτω, θα τούλεγα πως μιλάμε ελληνικά. Με τον δικό μας τρόπο φυσικά, όπως μιλάνε με τον δικό τους τρόπο οι Κρήτες, οι Μακεδόνες, οι άλλοι νησιώτες και πάει λέγοντας. Φυσικά έχουμε αναφορά πάντοτε στην Ελλάδα, και ήρθανε πολλές φορές απ’εκεί δάσκαλοι και δίδαξαν όπως ο καθένας νόμιζε και πίστευε, και όπως υπήρχε γύρω τους ένα ρεύμα περί της γλώσσας, ή μια διαμάχη, ο καθένας διδασκε αυτό που υπερασπιζότανε. Οι Κυπριώτες δεν πήγαιναν σχολείο οι πιο πολλοί, δεν είχανε κανένα απολύτως πρόβλημα επικοινωνίας, και δημιουργίας ακόμα και καλλιτεχνικών μορφών μέσω αυτού το οργάνου, τραγούδια και ποιήματα. Αυτή η γλώσσα, τώρα φθίνει βέβαια όπως φθίνει, και σχεδόν έχει εκλείψει και η ζωή της οποίας υπήρξε το εκφραστικό όργανο. ¨Οχι ότι βέβαια θα τουρκέψουμε, ή δεν ξέρω κι εγώ τί, αλλά θα οδηγηθούμε εκεί που θέλουν εκείνοι που ορίζουν τις τύχες μας. Διότι ο κοσμάκης, ακολουθεί την πορεία της κοινωνικής μετεξέλιξης κύριε καθηγητα. Αυτά εκ του προχείρου έτσι κουβέντα να γίνεται.

  4. Θανάσης
    15 Δεκεμβρίου 2011 21:46

    Νομίζω, ότι πρέπει να θέσουμε σε άλλο επίπεδο τη συζήτηση. Πιστεύω, ότι η διάλεκτος ή το ιδίωμα πρέπει να επιβιώνει, γιατί στην πραγματικότητα εμπλουτίζει την κοινή γλώσσα. Ταυτόχρονα θα πρέπει να ξεκαθαρίσουμε τις σημασίες της κοινής, της διαλέκτου και του ιδιώματος. Μετά από αυτή τη διεργασία, θα πρέπει να προσδιορίζουμε το χώρο, δηλαδή που βρισκόμαστε αλλά και με ποιους βρισκόμαστε. Θεωρώ, ότι δεν αρμόζει μέσα στο σχολικό χώρο, και πολύ περισσότερο μέσα στην τάξη, να ακούς τον μαθητή να λέει: «ακούεις τι σου λέω ολάν;». Με τη διάλεκτο θα μπορούσε να επικοινωνεί με τους φίλους του στο διάλειμμα ή στους χώρους που συχνάζει ή με τους γονείς του. Το ίδιο, πιστεύω, ότι πρέπει να ισχύει και στις δημόσιες υπηρεσίες. Άρα, το θέμα δεν είναι αν θα χρησιμοποιούμε τα κυπριακά ή όχι, αλλά που και με ποιους.

  5. Alexandros
    15 Φεβρουαρίου 2012 10:41

    Συμφωνώ με τον Θανάση. Θα έπρεπε να μπορούσε ο καθένας να μιλούσε την Κυπριακή διάλεκτο σωστά αλλά θα έπρεπε και να μπορούσε να μιλήσει την ελληνική γλώσσα με την ίδια ευφράδεια κάτι το οποίο δεν συμβαίνει. Φανταστείτε τι θα γινόταν στην Ελλάδα αν ο καθένας μιλούσε την διάλεκτο του στο σχολείο, στις δημόσιες υπηρεσίες κτλ. (Κρητικά, ποντιακά κτλ)

Σχολιάστε

Επιτρέπονται τα εξής στοιχεία και ιδιότητες HTML: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>