Γράφει:

Τεκμηριωμένα: Σύντομη Ιστορία Του Ρεμπέτικου

του Φώτη Π. Βασιλείου

Το Ρεμπέτικο έκανε την εμφάνισή του στα τέλη του 19ου αιώνα στην ανατολική λεκάνη της Μεσογείου, όταν άρχισαν να δημιουργούνται τα πρώτα σύγχρονα αστικά κέντρα εκεί που η κοινωνία με την ανάπτυξη του εμπορίου και των μεταφορών είχε ξεφύγει από τον μονολιθικό αρχαϊσμό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Εκείνα τα πρώτα τραγούδια όσο μπορούμε να ξέρουμε από τις καταγραφές και τις πρώτες ηχογραφήσεις θύμιζαν τα παλαιότερα δημοτικά.

Ακόμα περισσότερο: Αντλούσαν από τα δημοτικά τραγούδια στίχους και μουσική. Όμως η αντίληψη του χώρου και του χρόνου ήταν εντελώς διαφορετική: Δεν έχουμε πλέον τον αφηρημένο κόσμο των Δημοτικών τραγουδιών, τον κόσμο της παραλογής και του παραμυθιού, αλλά τον κόσμο της πόλης της συγκεκριμένης πόλης, της Σμύρνης, της Κωνσταντινούπολης, της Πάτρας, των Ιωαννίνων, με τις γειτονιές της, τα κορίτσια της, τους χαρακτηριστικούς της τύπους. Είναι τραγούδια των μεσαίων και χαμηλότερων στρωμάτων, καθώς η «ευρωπαϊκο-θρεμμένη» ανώτατη τάξη αρέσκεται στις ξένες μουσικές. Παράλληλα έχουμε και μια ακόμα σημαντική εξέλιξη: Το τραγούδι παύει να είναι συλλογικό / δημώδες δημιούργημα και κατασκευάζεται / δημιουργείται στα πλαίσια επαγγελματικών μουσικών συνόλων, των περίφημων Εστουδιαντίνων.

Πολλά από τα τραγούδια της αρχαϊκής αυτής περιόδου του ρεμπέτικου εξακολουθούν να παίζονται στα πάλκα και να είναι σουξέ. Ενδεικτικά αναφέρω το «Θα σπάσω κούπες» που πρωτοηχογράφησε ο Μενεμενλής το 1907, το «Δεν σε θέλω πια» με την Ελληνική Εστουδιαντίνα (1910) και το «Τίκι τικι τακ» με τον Γιάγκο Ψαμαθιανό (1913).

Αυτό όμως που ξέρουμε και ορίζουμε ως Ρεμπέτικο Τραγούδι άρχισε να μορφοποιείται μετά το 1922. Κακά τα ψέματα: Η Μεγάλη Καταστροφή άφησε μια αγιάτρευτη πληγή στην καρδιά του Γένους, βοήθησε όμως την Ελλαδική κοινωνία σε πολλά επίπεδα. Άνθρωποι κοσμοπολίτες, με ευρεία παιδεία και αντίληψη, μπόλιασαν την κοινωνική, πολιτική, θρησκευτική, πνευματική πραγματικότητα. Κόμισαν νέα ήθη, νέες συνήθειες, δίδαξαν και οδήγησαν μια ελληνική κοινωνία βυθισμένη εν πολλοίς στην βαλκανική υστέρηση προς το σύγχρονο ευρωπαϊκό γίγνεσθαι.

Οι πρόσφυγες φέρανε τις μουσικές τους, φέρανε και την εκτός σπιτιού οικογενειακή διασκέδαση, τα κοσμικά κέντρα. Οι μικρασιάτες μουσικοί αμέσως μετά την εγκατάσταση στην μητροπολιτική Ελλάδα και παρά τις σκληρές-σκληρότατες συνθήκες ζωής παίζουν τα τραγούδια τους, γράφουν νέα, ανοίγουν τα δικά τους μαγαζιά, καφωδεία, καφέ αμάν και ταβέρνες, όπου συρρέουν οι προσφυγικές και οι ντόπιες οικογένειες κάτι πρωτόγνωρο για την ελλαδική κοινωνία της εποχής. Μέσα σε λιγότερο από μια δεκαετία παίρνουν τα πρωτεία στην Ελληνική μουσική. Ανάμεσα στους δημιουργούς τούτης της περιόδου διακρίνουμε τον Γρηγόρη Ασίκη, τον δεξιοτέχνη βιολιτζή Γιάννη Δραγάτση ή Ογδοντάκη, ο οποίος έγραψε ανάμεσα στα άλλα τον εξαιρετικό «Μανώλη τον χασικλή», τον Βαγγέλη Παπάζογλου, που μόνο οι «Λαχανάδες» του γνώρισαν περισσότερες από 100 επανεκτελέσεις κι άλλες τόσες το «Βάλε με στην αγκαλιά σου», τον Γιάννη Εϊτζιρίδη ή Γιοβάν Τσαούς, από τους σημαντικότερους οργανοπαίχτες και συνθέτες της περιόδου, ο οποίος αν και κινήθηκε στα περιθώρια της μουσικής βιομηχανίας ηχογραφώντας με το όνομά του μόλις 13 τραγούδια, άφησε ανεξίτηλο το χνάρι του. Και βέβαια τον Σπύρο Περιστέρη («Ένας μάγκας στο Βοτανικό», «Ωχ Αμάν (Πίνω και μεθώ)», «Ο Αντώνης ο βαρκάρης» κα), τον Παναγιώτη Τούντα («Η γκαρσόνα», «Η Βαρβάρα», «Άμαν Κατερίνα μου», κα) και τον Κώστα Σκαρβέλη («Τράβα ρε μάγκα και αλάνη», «Σε γελάσανε», «Σε ξέχασα δεν σε πονώ» κα) ειδικά των τριών τελευταίων τα τραγούδια δεν έχουν πάψει να ακούγονται κι ας έχουν συμπληρώσει 100 σχεδόν χρόνια ζωής.

Ο Φώτης Π. Βασιλείου είναι Ιστορικός

Ενδεικτική βιβλιογραφία:
Κ. Βλησίδη, Όψεις του Ρεμπέτικου, Αθήνα (Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου) 2004
Στ. Gauntlett, Ρεμπέτικο τραγούδι συμβολή στην επιστημονική του προσέγγιση, Αθήνα (Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου) 2001
Ν. Καλαποθάκου, Από το κομπολόι στο ρολόι. Μια εσωτερική ιστορία του Ρεμπέτικου, Αθήνα (Αρμός) 2007
Π. Κουνάδης, Εις ανάμνησιν στιγμών ελκυστικών, τ. Α΄ και Β΄, Αθήνα (Κατάρτι) 2000 και 2003
Π. Σαββόπουλος, Περί της λέξεως «ρεμπέτικο» το ανάγνωσμα… και άλλα, Αθήνα (Οδός Πανός) 2006
Τ. Σχορέλης, Ρεμπέτικη Ανθολογία, τ. Α΄ – Δ΄, Αθήνα (Πλένθρον) 1976 – 1980

Σχολιάστε

Επιτρέπονται τα εξής στοιχεία και ιδιότητες HTML: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>