Γράφει:

Πέντε χρόνια οδοφράγματα, Κερδίσαμε, ή χάσαμε;

Το άνοιγμα της οδού Λήδρας συνέπεσε με την πέμπτη επέτειο της μονομερούς απόφασης του κ. Ντενκτάς να επιτρέψει την ελεύθερη διέλευση από και προς τα κατεχόμενα. Δίνεται έτσι μια καλή ευκαιρία για μια δεύτερη ανάγνωση αυτού ζητήματος και των επιπτώσεών του στην καθημερινότητα των Κυπρίων, αλλά κυρίως στο Κυπριακό.

Μια αναπόφευκτη εξέλιξη;

Παρόλο που η απόφαση του καθεστώτος των κατεχομένων και της Άγκυρας να άρουν τους περιορισμούς στην ελεύθερη διακίνηση φάνηκε, εκ των υστέρων, ότι ήταν ουσιαστικά μια διέξοδος από εσωτερικά προβλήματα, δεν παύει από του να είναι και μια πολύ καλά στοχευμένη κίνηση. Η άρση των περιορισμών αποσκοπούσε κυρίως στην εκτόνωση των αισθημάτων της μεγαλύτερης μερίδας των Τουρκοκυπρίων, οι οποίοι έβλεπαν τους Ελληνοκύπριους να προχωρούν στην ΕΕ και τη δική τους ηγεσία να μην μπορεί να τους εγγυηθεί κάτι καλύτερο για το μέλλον. Όπως επίσης έβλεπαν τη δική τους οικονομία να περνά ακόμη μια εισαγόμενη από την Τουρκία κρίση. Εκ των υστέρων, μπορεί να διαπιστώσει κάποιος πως το άνοιγμα των οδοφραγμάτων και η σχετικά ελεύθερη διακίνηση απέφερε τόσο την οικονομική ενίσχυση των κατεχομένων, όσο και την τόνωση της αυτοπεποίθησης των Τουρκοκυπρίων. Αρκετοί Τουρκοκύπριοι βρήκαν εργασία στις ελεύθερες περιοχές (ο αριθμός υπολογίζεται μεταξύ 7.000 και 10.000) και με την ένταξη της Κύπρου στην ΕΕ όλοι απέκτησαν τα δικαιώματα του Ευρωπαίου πολίτη. Η διοχέτευση πλούτου από τις ελεύθερες στις κατεχόμενες περιοχές (κυρίως λόγω των χρημάτων που ξοδεύουν οι Ελληνοκύπριοι στα κατεχόμενα), όπως και τα κέρδη από την οικοδομική βιομηχανία, συνέβαλαν στην άνοδο του βιοτικού επιπέδου των Τουρκοκυπρίων.

Αναμφίβολα, η κίνηση Ντενκτάς τον Απρίλιο του 2003 αιφνιδίασε την κυβέρνηση Παπαδόπουλου, η οποία δεν έλαβε υπόψη τα προαναφερθέντα σημάδια και τις ουσιαστικά ανύπαρκτες επιλογές του κατοχικού ηγέτη. Πάγια θέση της κυπριακής κυβέρνησης ήταν ότι η κατοχική δύναμη ήταν υπεύθυνη για την παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην Κύπρο. Η μονομερής απόφαση της τουρκικής πλευράς να επιτρέψει την ελεύθερη διακίνηση από και προς τα κατεχόμενα, έστω και υπό καθεστώς σχετικών περιορισμών, έφερε την ελληνοκυπριακή πλευρά σε κατάσταση αμηχανίας. Η αντίδραση της τότε κυβέρνησης ήταν μάλλον παθητική. Έδωσε στους πολίτες το προνόμιο να καθορίσουν τις εξελίξεις στο πλαίσιο των ατομικών τους ελευθεριών. Έκτοτε, το πλαίσιο επίλυσης του Κυπριακού επηρεάζεται, σε κάποιο βαθμό, από το άνοιγμα των οδοφραγμάτων, τη διακίνηση και την επικοινωνία ανάμεσα στις δύο κοινότητες.

Προσδοκίες

Η προσδοκία για ποιοτική και ποσοτική αύξηση της επικοινωνίας και της αλληλεπίδρασης ανάμεσα στις δύο κοινότητες προκάλεσε ενθουσιασμό σε όλους όσοι καλλιεργούσαν την ιδέα της προσέγγισης. Το νέο καθεστώς σχέσεων θεωρήθηκε ως μια καλή ευκαιρία για την οικοδόμηση μιας σχέσης κοινωνικής και οικονομικής αλληλεξάρτησης, η οποία θα δημιουργούσε μια κοινωνική δυναμική με πολιτικές προεκτάσεις. Για κάποιους αυτή η δυναμική θα ήταν ενισχυτική των προσπαθειών των ηγεσιών των δύο κοινοτήτων. Για άλλους, αυτή η δυναμική θα υπερέβαινε τις πολιτικές ηγεσίες και ενδεχομένως θα ασκούσε και πίεση σε αυτές. Όμως, η αποτυχημένη προσπάθεια του ΟΗΕ να προωθήσει μια τελική διευθέτηση του Κυπριακού στο πλαίσιο του σχεδίου Ανάν το 2004 προκάλεσε αμφιβολίες για τις θετικές επιδράσεις της διακίνησης και της επικοινωνίας ανάμεσα στις δύο κοινότητες. Στην τουρκοκυπριακή κοινότητα επικράτησε η άποψη ότι θα έπρεπε να υπάρξει διεθνής ανταμοιβή για την απόφασή της να αποδεχθεί το σχέδιο Ανάν, ενώ, όπως διαφάνηκε και σε μετέπειτα δημοσκοπήσεις, μειώθηκε κατακόρυφα και η θέληση των Τουρκοκυπρίων για συμβίωση στα πλαίσια ενός (ομόσπονδου) κράτους. Η ελληνοκυπριακή πλευρά, από την άλλη, επεδίωξε να εξηγήσει τους λόγους της απόρριψης του σχεδίου Ανάν και να επενδύσει στην ένταξη της Κυπριακής Δημοκρατίας στην ΕΕ, προκειμένου να επιτύχει ένα καλύτερο πλαίσιο λύσης. Έτσι, από τον Απρίλιο του 2004 επικράτησαν τάσεις ανάδειξης διαφορετικών και, ίσως, αγεφύρωτων αντιλήψεων ανάμεσα στις δύο κοινότητες. Αναμφίβολα, η δυνατότητα οικοδόμησης κοινών αντιλήψεων και συμφερόντων μέσα από την επικοινωνία και την αλληλεπίδραση παραμένει ένα ανοικτό ζήτημα. Ιδιαίτερα μετά τον Απρίλιο του 2004, το άνοιγμα των οδοφραγμάτων δεν έχει απαραίτητα θετικό αντίκτυπο στις πολιτικές εξελίξεις και, επί του παρόντος, δεν φαίνεται να μπορεί να συμβάλει στην άμβλυνση των πολιτικών διαφορών.

Επιφυλάξεις

Εκτός από ενθουσιασμό και προσδοκίες, το άνοιγμα των οδοφραγμάτων προκάλεσε και σκεπτικισμό. Η μεγαλύτερη ανησυχία των Ελληνοκυπρίων είναι η πιθανή εμπέδωση της τρέχουσας κατάστασης πραγμάτων, δηλαδή η σταδιακή αποδοχή και νομιμοποίηση των κατοχικών δεδομένων. Αυτή η ανησυχία ενισχύεται και από την άνοδο του βιοτικού επιπέδου και της αυτοπεποίθησης των Τουρκοκυπρίων, η ηγεσία των οποίων ίσως να μην έχει κίνητρα να διαπραγματευτεί ένα συμβιβασμό στο Κυπριακό, αλλά να επιδιώξει μια διευθέτηση που θα κρατήσει τις δύο κοινότητες πλάι-πλάι. Στην τουρκοκυπριακή κοινότητα ο σκεπτικισμός έναντι της ελεύθερης διακίνησης καλλιεργείται στη βάση του φόβου μιας πιθανής αφομοίωσης των Τουρκοκυπρίων από τους Ελληνοκύπριους. Παραδοσιακά αυτή η κοινωνική ανασφάλεια των Τουρκοκυπρίων εκπηγάζει από μια «λογική αριθμών», δηλαδή την πληθυσμιακή και οικονομική υπεροχή των Ελληνοκυπρίων. Κοινωνική ανασφάλεια, όμως, αναπτύσσεται και στην ελληνοκυπριακή κοινότητα. Η συνεχής ροή εποίκων από την Τουρκία προκαλεί ανησυχία για τη δημογραφική αλλοίωση του πληθυσμού, η οποία φαίνεται να είναι ανεξέλεγκτη. Ταυτόχρονα, εκφράζεται η ανησυχία ότι το άνοιγμα των οδοφραγμάτων που επιτρέπει την «επαφή» με τα κατεχόμενα εδάφη, χωρίς να χρειάζεται να «θυσιαστεί» η κοινωνική ή/και πολιτική κυριαρχία στις ελεγχόμενες από το κράτος περιοχές, θα καλλιεργήσει μια νοοτροπία του «εμείς εδώ κι εκείνοι εκεί». Αυτή η νοοτροπία, φυσικά, κάθε άλλο παρά θα διευκολύνει τις προσπάθειες για λύση.

Ανάμικτα αποτελέσματα

Πέραν από τις προσδοκίες και τις επιφυλάξεις που εκφράστηκαν διαχρονικά, τα έως τώρα αποτελέσματα επί του εδάφους δεν επιτρέπουν ούτε υπερβολικό ενθουσιασμό, αλλά ούτε και υπερβολική απαισιοδοξία από το άνοιγμα διόδων. Η ειρηνική αλληλεπίδραση έβαλε τέλος στους μύθους περί αδυναμίας συμβίωσης και έδωσε την ευκαιρία στους Κύπριους να γνωρίσουν ο «ένας» τον «άλλο». Δυστυχώς όμως αυτές οι γνωριμίες είναι στην πλειοψηφία τους μόνο σε θεωρητικό επίπεδο, αφού οι μετρήσεις δείχνουν ότι το 87-90% των Ελληνοκυπρίων και των Τουρκοκυπρίων αντίστοιχα δεν κατάφεραν να σχετιστούν κοινωνικά και να αναπτύξουν σχέσεις που να οδηγούν στην αλλαγή νοοτροπίας (μέτρηση 2007). Επιπλέον, πέραν από τον αρχικό ενθουσιασμό, η διακίνηση από και προς τα κατεχόμενα έχει πτωτική τάση (βλ. πίνακα), κάτι που ενδεχομένως να υποδεικνύει τον πρόσκαιρο χαρακτήρα των σχέσεων των δύο κοινοτήτων, και που ίσως παραπέμπει σε κάποιο είδος εμπορικών (ή και τουριστικών) –και όχι κοινωνικών– σχέσεων. Ίσως το άνοιγμα της οδού Λήδρας να αντιστρέψει την υφιστάμενη αρνητική τάση, αυτό όμως δεν μπορεί να διαφανεί επί του παρόντος. Ένα από τα πιο απαισιόδοξα στοιχεία είναι ίσως το γεγονός ότι το 65% των Τουρκοκυπρίων (μέτρηση 2007) επιδιώκουν λύση δύο κρατών. Φαίνεται ότι μέχρι σήμερα η επικοινωνία και η αλληλεπίδραση δεν κατάφεραν να μεταβάλουν τις επικρατούσες αντιλήψεις για την επιδιωκόμενη λύση και το καθεστώς της συνύπαρξης σε περίπτωση μιας τελικής διευθέτησης.

Αναμφίβολα, το άνοιγμα διόδων επηρεάζει το Κυπριακό. Αυτό το γεγονός, όμως, δεν μπορεί από μόνο του να καθορίσει το μέλλον αυτού του προβλήματος. Η διακίνηση διαμέσου των οδοφραγμάτων ίσως προσφέρει ένα εργαλείο πολιτικής, το οποίο, αν χρησιμοποιηθεί σωστά, ίσως ενισχύσει την αυτοπεποίθηση και αλλάξει τη νοοτροπία των Κυπρίων γύρω από την προοπτική τελικής διευθέτησης. Αν, από την άλλη, αυτό το εργαλείο πολιτικής χρησιμοποιηθεί λανθασμένα ή επιπόλαια, τότε ίσως προκαλέσει απαισιοδοξία και πεσιμισμό για το μέλλον του Κυπριακού.

One Comment

  1. Μιχάλης Τρύφωνος
    19 Μαΐου 2008 23:11

    Επιτέλους μια σοβαρή ανάλυση για τα οδοφράγματα πέρα από πανηγυρισμούς και αφορισμούς…

Σχολιάστε

Επιτρέπονται τα εξής στοιχεία και ιδιότητες HTML: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>