Γράφει: , , ,

Συνέντευξη: Βάσος Λυσσαρίδης (Μέρος Α”)

Ο Βάσος Λυσσαρίδης είναι άρρηκτα συνδεδεμένος με την ιστορία της Κυπριακής Δημοκρατίας. Βουλευτής από το 1960 ως και τις τελευταίες βουλευτικές εκλογές του 2006, Πρόεδρος της Βουλής, ιδρυτής και Πρόεδρος της ΕΔΕΚ, συμμετείχε σε όλες τις κρίσιμες φάσεις της σύγχρονης ιστορίας της Κύπρου, από τον αγώνα του 1955, την περίοδο 1960 – 1963, τα γεγονότα που προηγήθηκαν και ακολούθησαν την εισβολή του 1974, τις προσπάθειες για εξέυρεση λύσης του κυπριακού, μέχρι και την απόρριψη του σχεδίου Ανάν. Σήμερα με καθαρό μυαλό αξιολογεί την πορεία της Κυπριακής Δημοκρατίας μέσα στον χρόνο και καταλήγει σε συμπεράσματα για το μέλλον του κυπριακού προβλήματος. Η συνέντευξη θα δημοσιευθεί σε δύο μέρη, με το πρώτο μέρος να καλύπτει την περίοδο μέχρι το 1974 και το δεύτερο μέρος να καταλήγει στη σημερινή διακυβέρνηση και το μέλλον της νήσου.

Σήμερα με την εκ των υστέρων γνώση, πιστεύετε ότι τελικά ο αγώνας της ΕΟΚΑ υπήρξε ορθή ενέργεια;

Θα έλεγα ότι ήταν αναγκαστική επιλογή. Με δεδομένη την απόφαση της Μεγάλης Βρετανίας να συντηρήσει ορισμένες βάσεις για να ασκεί διεθνή πολιτική και ιδιαίτερα στην Μέση Ανατολή, ήταν φυσικό ότι δυστυχώς η Μεγάλη Βρετανία θα ανέκοπτε κάθε ειρηνική ανέλιξη όχι μονάχα προς αυτοδιάθεση που ήταν δικαίωμα αυτού του λαού – να μην ξεχνάμε ότι βρισκόμαστε μετά τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο ακόμα με τα συνθήματα για αυτοδιάθεση νωπά – αλλά ακόμα και για μια ουσιαστική ανεξαρτησία. Το δε “ουδέποτε” του Χόπκινσον ήταν χαρακτηριστικό: μην αναμένετε ότι θα έχετε ποτέ το δικαίωμα αυτοδιάθεσης, όχι υπό την μορφή της πλήρους αυτοδιάθεσης που θα οδηγούσε στην ένωση, αλλά της επιλογής Δημοκρατικού καθεστώτος έστω ακόμα και μέσα στα πλαίσια της Βρετανικής κοινοπολιτείας. Άρα κατ΄ εμέ ο αγώνας ήταν αναπόφευκτος. Αυτοί που ισχυρίζονται ότι δεν ήταν ώριμες οι συνθήκες, να μην ξεχνάμε ότι δεν είχαν λάβει μέρος, και προσπαθούν να αιτιολογήσουν μια στάση η οποία κατά την γνώμη μου ιστορικά δεν δικαιώνεται. Να σας υπενθυμίσω ότι τότε ο Κακογιάννης έγραψε ένα βιβλίο, το οποίο προλόγισα, με Μαρξιστικό φακό για να τους πει ότι, σύμφωνα με τον Λένιν τον οποίο επικαλούνται τόσο συχνά, όταν αρχίζει μια εθνικοαπελευθερωτική επανάσταση, και συνήθως αρχίζει από την αστική τάξη, το καθήκον της εργατικής τάξης είναι η συμμετοχή και η προσπάθεια να προσδώσει και κάποιο κοινωνικό περιεχόμενο στον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα και όχι η απουσία.

Τι ήταν εκείνο που έλειπε από τον αγώνα του 1955;

Αυτό που έλειπε – και εδώ η κριτική νομίζω ισχύει, ήταν η ολοκληρωμένη στρατηγική, η μελέτη των εμπλεκομένων συμφερόντων. Δηλαδή, τι θα κάνει η Μεγάλη Βρετανία, τι θα κάνει η Τουρκία; Μπορούμε να αξιοποιήσουμε την Αμερική; Δεν έγινε αυτή η μελέτη, δεν έγινε επίσης η μελέτη της αξιοποίησης των Τουρκοκυπρίων που τότε δεν είχαν την στροφή που αργότερα είχαν προς αυτό που αποκαλούν σήμερα μητέρα πατρίδα. Να μην ξεχνούμε ότι τότε ο μεν Μακάριος ήταν ένας φλογερός πατριώτης, ρασοφόρος, αλλά χωρίς μεγάλη πολιτική εμπειρία. Ο δε ο Γρίβας είχε αρνητική εμπειρία. Άρα ναι υπήρχε μια σπασμωδική στρατηγική αναφορικά με τους στόχους, με τις δυνατότητες και με τα ενδεχόμενα συμφέροντα, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι δεν ήταν ώριμες οι συνθήκες για επανάσταση. Περαιτέρω ο Καραμανλής είχε τη θέση ότι δεν έπρεπε το κυπριακό να διαταράξει τις σχέσεις Ελλάδας και Βρετανίας. Άρα η στρατηγική δεν υπήρξε ολοκληρωμένη.

Φτάνοντας στις Συμφωνίες Ζυρίχης – Λονδίνου και στην περίοδο 1960 – 1963, τελικά μπορούσαν να είναι διαφορετικά τα πράγματα αν είχαμε καταφέρει να πείσουμε τους Τουρκοκύπριους για τις καλές μας προθέσεις;

Πρώτον να πω ότι στην Συμφωνία Ζυρίχης-Λονδίνου υπήρξε εκβιασμός εκ μέρους της τότε Ελληνικής κυβέρνησης. Είναι γνωστά αυτά. Εγώ πήγα εκεί εκ μέρους της ΕΟΚΑ και πήγα με το ελεύθερο να τοποθετηθώ επί των συμφωνιών κατά το δοκούν. Και είπα ότι οι Συμφωνίες Ζυρίχης-Λονδίνου επαναφέρουν την Τουρκία στο πολιτικό γίγνεσθαι της Κύπρου και νομιμοποιούν πολιτικοστρατιωτική παρουσία και ότι αυτό και μόνο ήταν αρκετό για να μην γίνει δεκτή η Συμφωνία. Δεύτερο και το κυριότερο, το Σύνταγμα ήταν μη λειτουργικό. Από εκεί και πέρα έγιναν προσπάθειες συνεργασίας με την Τουρκοκυπριακή κοινότητα, η οποία όμως ήδη είχε αρχίσει να εμβολιάζεται με ανθελληνισμό, με την ΤΜΤ να εκβιάζει και την Μεγάλη Βρετανία να υποκινεί. Άρα ανεξάρτητα από τις παραλείψεις που υπάρχουν από δικής μας πλευράς, εγώ πιστεύω ότι δεν υπήρξαν χαμένες ευκαιρίες και οι εξελίξεις θα ακολουθούσαν αυτή την πορεία, διότι πάγιο στόχο της Μεγάλης Βρετανίας και της Τουρκίας αποτελούσε ότι δεν πρέπει ποτέ να επιτραπεί η ομαλή συμβίωση των δύο κοινοτήτων, ώστε να μην ματαιωθούν τα σχέδιά τους για κηδεμονικό ρόλο στον κυπριακό χώρο. Αποτέλεσμα υπήρξαν και οι καλούμενες διακοινοτικές ταραχές, τις οποίες ο τότε Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ ορθά αρνήθηκε να θεωρήσει ως διακοινοτικές και είπε ότι πρόκειται περί οργανωμένης προσπάθειας της Τουρκίας να μην επιτρέψει την ομαλή συμβίωση των κοινοτήτων. Εγώ θα πρόσθετα και τη Βρετανία.

Τελικά η απόφαση να μην ενταχθούμε στο ΝΑΤΟ, μια απόφαση την οποία εσείς υποστηρίξατε, και να ενταχθούμε στο Κίνημα των Αδεσμεύτων Κρατών θεωρείτε ότι ωφέλησε ή έβλαψε την υπόθεση του κυπριακού λαού;

Πρώτα πρώτα δεν θα γινόμασταν δεκτοί στο ΝΑΤΟ. Η Τουρκία ουδέποτε θα μας δεχόταν στο ΝΑΤΟ. Δεύτερο μέσα στο ΝΑΤΟ, σε μία μη φιλική οικογένεια, δεν ξέρω ποιες θα ήταν οι προοπτικές. Αν η Κύπρος κατέφερε να συντηρήσει την κρατική της υπόσταση, το πέτυχε μέσω των Αδεσμεύτων κρατών, τα οποία τότε διαδραμάτιζαν ένα σημαντικό ρόλο διεθνώς και ιδιαίτερα μέσα στα Ηνωμένα Έθνη. Επομένως η παρουσία μας με τους Αδεσμεύτους μας έδωσε τον πολιτικό άξονα να μπορέσουμε να στηρίξουμε πλέον την κρατική μας υπόσταση. Και τι θα γινόταν στην περίπτωση της κατάρρευσης; Ποιοι θα ήταν οι υποψήφιοι υποστηρικτές μας; Όταν έγινε το 1964 είχαμε υποστηρικτές. Και τους Αδέσμευτους και την Σοβιετική Ένωση. Τι θα είχαμε την ώρα της κρίσης μέσα στην Νατοϊκή οικογένεια;

Λέτε δηλαδή ότι πιθανώς να μην είχαμε αναγνωρισμένη Κυπριακή Δημοκρατία μετά το 1964;

Δεν θα είχαμε. Και να προσθέσω μια προσωπική μαρτυρία. Ο Kennedy είχε πει στο Μακάριο πως είναι με ικανοποίηση που βλέπει την παρουσία της Κύπρου στο κίνημα των αδεσμεύτων, ώστε να υπάρχουν αντικειμενικές φωνές εκεί. Ο Μακάριος ουδέποτε έπαψα να είναι δυτικόστροφος. Είναι αλήθεια πως στράφηκε προς τη Σοβιετική Ένωση, αλλά όταν χρειάζεσαι βοήθεια για να μην πνιγείς στρέφεσαι σε οποιονδήποτε μπορεί να σου την προσφέρει. Όταν απειλούσε η Τουρκία για επέμβαση στην Κύπρο με είχε στείλει ο Μακάριος στη Σοβιετική Ένωση μαζί με τον Αραούζο που τότε ήταν Υπουργός Οικονομικών. Και τότε όταν ρώτησα τον Κρούτσεφ πόσο μπορούσαμε να υπολογίζουμε στην δική τους βοήθεια σε περίπτωση επέμβασης της Τουρκίας, μου απάντησε πως δεν μπορούσαν να αφήσουν την μικρή αυτή δύναμη – την Τουρκία – να επέμβει στην Κύπρο, διότι μετά αυτοί δεν θα ήταν μεγάλη δύναμη. Η περιβόητη επιστολή Johnson, που θεωρούμε ότι μας έσωσε από την τότε επικείμενη εισβολή, οφείλεται κατ’ αποκλειστικότητα στον Κρούτσεφ, ο οποίος είπε πως στην Αμερική πως δεν μπορούσε να ανεχθεί αλλαγή του χάρτη της Μέσης Ανατολής ερήμην της ΕΣΣΔ. Και αυτό το λέω, όχι γιατί υπήρξα φιλικά προσκείμενος προς τον Κρούτσεφ, αλλά για να εξηγήσω ότι η απόφαση να στραφούμε τότε προς την ΕΣΣΔ και τους Αδέσμευτους υπήρξε εθνική αναγκαιότητα και ορθή επιλογή.

Να περάσουμε και λίγο στην εσωκομματική πολιτική σκηνή. Εσείς το 1960 ανήκατε στο Πατριωτικό Μέτωπο, μαζί με βουλευτές οι οποίοι οπωσδήποτε είναι διαφορετικών κοινωνικοπολιτικών αντιλήψεων από εσάς, μέχρι τη δημιουργία του Ενιαίου και της ΕΔΕΚ τον Φεβρουάριο του 1969. Μιλήστε μας για αυτή την περίοδο.

Θα αρχίσω με την παρουσία του ΑΚΕΛ στην βουλή. Ξέρετε πως με το εκλογικό σύστημα όπως ήταν τότε, το ΑΚΕΛ δεν θα έμπαινε στην Βουλή αν ο Μακάριος δεν το ήθελε και ο Μακάριος αρχικά δεν το ήθελε. Τότε με παρέμβαση δική μου και του Κληρίδη, είπαμε στον Μακάριο πως θα ήταν αντιδημοκρατικό να απουσιάζει από τη Βουλή ένα μεγάλο κόμμα όπως το ΑΚΕΛ και τους έδωσε πέντε έδρες. Το Πατριωτικό Μέτωπο δημιουργήθηκε στη βάση ότι θα συμμετέχουν όλες οι δυνάμεις που μετείχαν στον εθνιοαπελευθερωτικό αγώνα και στήριζαν τον Μακάριο, χωρίς ιδεολογικούς φραγμούς. Άρα δεν είχα δυσχέρεια να μετέχω εφόσον είχα ελευθερία να εκφράζομαι και ελευθερία να προωθώ τις δικές μου τοποθετήσεις. Μάλιστα όσο λειτουργούσε είχα συχνά περισσότερες αντιδικίες με τους δικούς μου παρά με τους άλλους. Το ΑΚΕΛ δεν είχε ποτέ αντιδικία με τον Μακάριο σε εκείνα τα χρόνια. Γιατί έφυγα; Όταν ο Γιωρκάτζης εκδιώχθηκε από την κυβέρνηση, αποφάσισε να κάνει κόμμα με τον Κληρίδη. Και αποφάσισε να μετατρέψουν το Πατριωτικό Μέτωπο σε κόμμα. Κόμμα σημαίνει πειθαρχεία και συγκεκριμένο πρόγραμμα. Όταν το έμαθα ρώτησα τον Κληρίδη, ο οποίος μου είπε πως αυτός θα ερχόταν μαζί μου και ότι θα δεν γινόταν κάτι τέτοιο. Αλλά λίγο αργότερα μας ανακοίνωσε πως το Πατριωτικό Μέτωπο θα μετατρεπόταν σε κόμμα, με συναρχηγούς τον Κληρίδη και τον Γιωρκάτζη, και εγώ υποχρεώθηκα να αποχωρήσω, διότι ένα παρόμοιο κίνημα δεν με αντιπροσώπευε. Πήγα τότε στον Μακάριο που ήταν ο αφανής ηγέτης του Πατριωτικού Μετώπου και του ανακοίνωσα την δημιουργία ξεχωριστού σοσιαλιστικού κόμματος.

Υπήρχε τότε μελέτη και κατανόηση του διεθνούς περιβάλλοντος;

Φοβούμαι πως δεν υπήρχαν επιτροπές, όπως δεν υπάρχουν και σήμερα. Μην ξεχνάτε την πρότασή μου για το εθνικό συμβούλιο για να υπάρχουν επιτροπές τεχνοκρατών οι οποίες να μας βοηθούν, η οποία δεν έγινε ποτέ αποδεκτή. Πόσα ξέρουμε για την Τουρκία; Εγώ θέλω μια σε βάθος ανάλυση. Άμα δεν ξέρεις τον εχθρό σου η ήττα είναι σίγουρη. Λοιπόν δεν υπήρξαν δυστυχώς οργανωμένες, τεχνοκρατικές επιτροπές που να μελετούν τα διάφορα φαινόμενα και τις διάφορες καταστάσεις. Δεν υπήρχαν, τότε, σήμερα μπορεί έστω και εμβρυϊκά να υπάρχουν κάποιες. Εγώ παρά την φιλία μου με τον Μακάριο – ήμουν και προσωπικός του γιατρός – δεν ανήκα στην κουζίνα της παραγωγής πολιτικής, διότι ήξερε ο Μακάριος ότι είχα τις δικές μου θέσεις. Απόδειξη όταν έστειλε την επιστολή στον Γκιζίκη μου την διάβασε εκ των υστέρων και εγώ έλπιζα ότι δεν την είχε στείλει, και τον ρώτησα αν την έστειλε και μου είπε ναι. Και μάλιστα μου εξέφρασε την έκπληξή του ότι νόμιζε πως θα πανηγύριζα. Και τον ρώτησα αν πιστεύει πως έτσι θα αποχωρήσει η Χούντα. Δεν ήταν ότι ο Μακάριος δεν ήθελε να ακούσει αντίθετη άποψη. Πολύ συχνά του εξέφραζα διαφωνίες και προσπαθούσε πάντα να κατανοήσει γιατί διαφωνούσα. Αλλά σπάνια οι περισσότεροι εξέφραζαν αντίθετη άποψη στον Μακάριο, είτε από σεβασμό, είτε από κολακεία, είτε από έλλειψη θάρρους και αυτό ήταν προβληματικό. Εδώ είναι αδύνατο ένας άνθρωπος να συμφωνεί 100% με τον εαυτό του συνέχεια. Πόσο μάλλον με έναν άλλο.

Εγκαθιδρύεται στην Ελλάδα η Χούντα, εμφανίζεται τον Μάρτη του 1969 το Εθνικό Μέτωπο με την διανομή φυλλαδίων και κάπου εκεί θα έλεγα ότι σας βλέπουμε να πιο έντονα παρά ποτέ με τον Κληρίδη και τους βουλευτές του Ενιαίου. Θέλω να μας μιλήσετε έτσι λίγο για αυτή την περίοδο που ακολούθησε την εμφάνιση του εθνικού μετώπου.

Έβλεπα τους κινδύνους για την Κύπρο. Για πιο σκοπό γινόταν το εθνικό μέτωπο και για ποιο σκοπό αργότερα δημιουργήθηκε η ΕΟΚΑ Β; Ήταν ολοφάνερο για μένα ότι αυτό το πράγμα υπονόμευε την κρατική υπόσταση της Κύπρου, πάνω στην οποία μόνο θα μπορούσαμε να στηριχθούμε πλέον για επιβίωση. Εκ των υστέρων είχα πληροφορηθεί πολύ περισσότερα για τον ρόλο του Γλαύκου – δεν λέω σε καμιά περίπτωση ότι ο άνθρωπος ήταν πράκτορας ή κάτι παρόμοιο, αλλά φαινόταν πως οι σχέσεις του όπως γράφηκαν πλέον και σε βιβλία, ήταν τέτοιας φύσης που θα οδηγούσαν σε καταστροφές την Κύπρο. Δεν ήταν από προσωπολατρία για τον Μακάριο, άλλωστε ο μόνος που διαφώνησε ανοικτά μαζί του ήμουν εγώ. Αυτοί που τα έκαμναν μέσα στο Εθνικό Συμβούλιο δεν διαφώνησαν ποτέ μαζί του.

Τώρα 30 του Αυγούστου του 1974 γίνεται εναντίoν σας η δολοφονική απόπειρα στην οποία και δολοφονείτε και ο Δώρος ο Λοΐζου. Πιστεύετε ότι υπήρχε προσπάθεια για συγκάλυψη των ενόχων, όπως καταγγείλατε τότε;

Ας δούμε πρώτα γιατί ήθελαν να με σκοτώσουν. Ήθελαν να με εξαφανίσουν διότι ήμουν η δυνατή φωνή για επάνοδο του Μακαρίου, ήμουν εκείνος που έλεγα ότι η συνταγματική τάξης δεν έχει αποκατασταθεί με το να αναλάβει ο κύριος Κληρίδης διότι δεν ανέλαβε δυνάμει του Συντάγματος και άρα είναι μετάπραξικόπημα. Εκείνοι λοιπόν που ήθελαν να μην έρθει ο Μακάριος είχαν κάθε λόγο να σιγήσουν την φωνή μου. Αυτό μπορεί σήμερα να φαίνεται υπερβολικό αλλά τότε δεν ήταν. Είναι περίεργο ότι έγινε η δολοφονική απόπειρα, ειδοποιήθηκε αμέσως το αρχηγείο και μετά από 20 λεπτά ήρθαν να βρουν στοιχεία. Υπήρχε αυτόπτης μάρτυρας, μια γυναίκα η οποία έδωσε κατάθεση, έπαθε ηλεκτροπληξία. Ένας άλλος μάρτυρας που ήταν εκεί παρών και μου έστειλε πολλές φορές μηνύματα ότι τους είδε δεν τόλμησε να μαρτυρήσει. Πιστεύω πως ήταν ξένη συνομωσία με Κύπριους εκτελεστές.

Εσείς πιστεύετε ότι ο Κληρίδης είχε σκοπό να παραμείνει στην εξουσία;

Ναι.

Γιατί το ΑΚΕΛ δεν εξέφρασε ποτέ αυτή την θέση;

Το ΑΚΕΛ είχε πει τότε στον Κληρίδη να παραμείνει διότι είναι ο καλός καραβοκύρης. Το ΑΚΕΛ τον έβρισκε ως τον κατάλληλο. Δεν διαφωνούσε τότε με τις θέσεις Κληρίδη το ΑΚΕΛ. Αντίθετα συνέπλεε μαζί του.

  • Στο δεύτερο μέρος της συνέντευξης Λυσσαρίδη στην «Άποψη» Ιουλίου διαβάστε:

- Η επιλογή της ομοσπονδίας ως λύσης του κυπριακού
- Γιατί η ΕΔΕΚ δεν έγινε κόμμα εξουσίας
- Ο απόηχος του σχεδίου Ανάν
- Οι πρώτες εντυπώσεις από τη διακυβέρνηση Χριστόφια*

One Comment

  1. Pingback

Σχολιάστε

Επιτρέπονται τα εξής στοιχεία και ιδιότητες HTML: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>