Γράφει:

Ο δυσαρεστημένος θεατής του Καβάφη και η διάβρωση της αισθητικής μας

 

«Απέρχομαι, απέρχομαι. Μη κράτει με.
Της αηδίας και ανίας είμαι θύμα». 
Δυσαρεστημένος Θεατής, Ανέκδοτο ποίημα του Κ. Π. Καβάφη 1893

Απέρχεται δυσαρεστημένος ο θεατής του Καβάφη από το θέατρο, όταν ανακαλύπτει ότι ο Λατίνος ποιητής Τερέντιος δεν κάνει τίποτα άλλο από το να μιμείται δουλικά τον Έλληνα κωμικό ποιητή Μένανδρο.  Μια τέτοια αντιδραση φυσικά προυποθέτει μόρφωση, κριτική σκέψη και ένα αισθητικό μέτρο, έναν γνώμονα αισθητικής με τον οποίο να μετράς ό,τι σου προσφέρεται.  Δεν ξέρω αν ο Καβάφης όπως σκιαγραφείται σήμερα, συγκρατημένος και χαμηλών τόνων στην ζωή του, θα είχε το θάρρος να φύγει εκφράζοντας την αηδία του στη μέση μιας παράστασης, αλλά τουλάχιστον ο ποιητής μέσα του είχε την ευθυκρισία να εντοπίσει την διαφορά ανάμεσα στην πρωτοτυπία και στην -κενή ουσίας- μίμηση.  Εξαιτίας αυτής της ευθυκρισίας μπόρεσε και ο ίδιος να βρει την δημιουργική φωνή του.  Εξαιτίας αυτής της αηδίας για την έλλειψη πρωτοτυπίας ένας Αλεξανδρινός Έλληνας, υπάλληλος υπουργείου, βρήκε μέσα του τον Καβάφη.  

Για να δημιουργήσεις πρέπει πρωτίστως να μπορείς να αξιολογήσεις.  Πρέπει να εχεις φωνή, λαλιά και όχι αντίλαλο.  Γιατί χάσαμε την φωνή μας σήμερα;  Πρωτίστως, επειδή πάσχει το εκπαιδευτικό μας σύστημα και δεν έχουμε πια την γνώση την ουσιαστική που θα μας επέτρεπε εις βάθος αναλύση της τέχνης, ή έστω θα μας ενδυνάμωνε με μια πραγματική αγάπη για την τέχνη που να ξεφεύγει από εμπορικούς ή ωφελιμιστικούς/επενδυτικούς απόηχους.  Δεύτερον και αλληλένδετο, επειδή πάσχει η κοινωνία μας γενικότερα από ελλειψη κριτικής σκέψης.  Δημιουργούμε σκόπιμα ή εν αγνοία μας ένα συγκεκριμένο είδος ανθρώπου που σκέφτεται με τον άλφα τρόπο, ντύνεται με τον άλφα τρόπο, μιλά και κινείται κατά τον ίδιο τρόπο.  Δεν καλλιεργούμε την πρωτοτυπία.  Τρίτον και αλληλένδετο, δεν έχουμε πια γνώμονα αισθητικής, κάτι που οι παλαιότερες γενιές είχαν.

Και πώς θα ζήσουμε, πώς θα πορευθούμε σε αυτή την ζωή χωρίς γνώμονα αισθητικής;

Πώς να εκτιμήσουμε την αλήθεια, την γνησιότητα στην τέχνη αλλά και γενικότερα γύρω μας χωρίς μέτρο;  Πώς θα διατηρήσουμε την αισθητική μας ανέπαφη, αν δεν την ορίζει ένα μέτρο;  Γιατί η αισθητική, όπως και η ηθική, είναι ευαίσθητο πράγμα.  Θέλει προστασία, θέλει κόπο και μόχθο.  Ανεπαισθήτως διαβρώνεται η αισθητική, όπως και η ηθική.  Με μικρές ύπουλες, ακίνδυνες, δήθεν, και ψυχαγωγικές, τάχα, απλές κινήσεις.  Ανεπαισθήτως πια μπλέκονται τα όρια του γνήσιου και της αντιγραφής.  Ανεπαισθήτως σήμερα το χυδαίο επαινείται ως ωραίο.  Με τις μικρές μας, αισθητικές και άλλες, αμαρτίες διαβρωνόμαστε και προετοιμαζόμαστε για τις μεγάλες. 

Αρχίζει σχετικά αθώα η σήψη της αισθητικής μας, βλέποντας στην τηλεόραση μια νέα εκδοχή μιας παλιάς υπόθεσης: αυτής του τρελού του χωριού.  Σήμερα θα μαζευτούμε όλοι σε μια προσωπική ασφαλισμένη πλατεία που έχουμε ο καθένας στο σπίτι του και θα κάνουμε το χάζι μας εις βάρος του τρελλού του χωριού.  Ασφαλισμένοι πίσω από την οθόνη μας εμείς, ασφαλισμένος και εξασφαλισμένος μέσα από την οθόνη εκείνος.  Για να μειώνονται οι αντιστάσεις, για να απαλύνονται οι τύψεις, σαν να φοράμε κάποιου είδους προδοτική κουκούλα.  Παλιά θα ήταν χυδαίο να τον περιγελάσεις τον τρελό του χωριού – αντιθέτως οι άνθρωποι στις μικρές κοινωνίες, στα χωριά τους, θα τον περιέθαλπταν και θα τον προστάτευαν.  Σήμερα δεν είναι χυδαίο να γελά κανείς εις βάρος του.  Είναι αστείο, χαριτωμένο, υποφερτό εν πάση περιπτώσει.  (Το υποφερτό είναι ίσως το χειρότερο γιατί μας απενοχοποιεί πλήρως.)

Ο φασισμός του χυδαίου που μας επιβάλλεται σταδιακά θα μας πνίξει με την μπόχα του σαν να μας έκλεισαν σε θάλαμο αερίων.  Το μεν σωματικό χυδαίο που μας κατακλύζει σε διαφημίσεις, τραγούδια και πανταχόθεν είναι το λιγότερο.  Το χυδαίο που διαβρώνει την ψυχή μας είναι το χειρότερο.  Η απάθεια στον πόνο του άλλου, η απάθεια στην προσβολή του άλλου.  Η έλλειψη ενσυναίσθησης του πανανθρώπινου πόνου.  Η έλλειψη ενσυναίσθησης του πόνου που κάποιος περνά ή θα περάσει ή πέρασε, κοντά μας ή μακρυά μας.  Γιατί όλα είναι θέμα αισθητικής, συμπεριλαμβανομένης και της ηθικής.  

Πώς θα μπορούσε άλλωστε να διαχωριστεί;  Είναι θέμα αισθητικής ή θέμα ηθικής να περνάς από το οδόφραγμα του Λήδρα Πάλας με τις φωτογραφίες του Ισαάκ και του Σολωμού για να δειπνήσεις σε ένα ωραίο παραδοσιακό σπίτι στην νεκρή ζώνη;  Αν ο χρόνος όντως δεν είναι κάτι γραμμικό όπως το φανταζόμασταν μέχρι τώρα και αν όλα βρίσκονται μέσα σε μια στιγμούλα εγκιβωτισμένα, τετελεσμένα και απείρως συμπυκνωμένα, τότε στο οδόφραγμα του Λήδρα Πάλας είμαι και «εγώ», πολλές εγώ, με σημαία, πολλές σημαίες, να φωνάζω ότι δεν ξεχνώ.  Αν ο χρόνος δεν είναι παρά μόνο μια στιγμή τότε στις φωτογραφίες του μαρτυρίου του Ισαάκ είναι το ίδιο το μαρτύριο του Ισαάκ εν κινήσει. Είναι θέμα αισθητικής να μπορείς να περνάς στολισμένη και με όρεξη για δείπνο από αυτές τις φωτογραφίες και από τα εφηβικά σου βήματα που πρόδωσες και να μην σου κόβεται η όρεξη.  Είναι η έλλειψη αισθητικής, είναι η έλλειψη γνώμονα με τον οποίο να εντοπίζουμε την χυδαιότητα.  Είναι οι μικρές μας αμαρτίες που ανεπαισθήτως μεγάλωσαν και πήραν μπόι και υπόσταση και τώρα μας τραβάνε από τη μύτη.  

Αν είναι να περνάμε να τρώμε κάτω από αδιευκρίνιστο καθεστώς στην νεκρή ζώνη, ας βγάλουμε τουλάχιστον τις φωτογραφίες του Ισαάκ και του Σολωμού.  Να μην ενοχλούν την αισθητική μας, καθώς βγαίνουμε για την νυκτερινή μας έξοδο.  Ας τις βγάλουμε, αν μη τι άλλο, να μην χαλάμε την αισθητική του Ισαάκ και του Σολωμού περνώντας από εκεί με τις βαμμένες, ποικιλοτρόπως ψεύτικες, αφεντομουτσουνάρες μας, κατά την διάρκεια του κατά τα άλλα ήρεμου και μακάριου ύπνου τους (και ύπνου μας). 

Και εγώ θύμα είμαι και της αηδίας και της ανίας, όπως τον θεατή του Καβάφη.  Αλλά πού να απέλθω;  Εδώ δεν πρόκειται για θέατρο, αλλά για μια χώρα που αγαπήσαμε και που σιγά σιγά – ανεπαισθήτως είναι η λέξη κλειδί – θα γίνει η φυλακή μας.        

 

Σχολιάστε

Επιτρέπονται τα εξής στοιχεία και ιδιότητες HTML: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>