Γράφει:

Ο ζωγράφος Ιωσήφ Χούρρης

και η σχέση του με την εκκλησία της Παναγίας Ποδίθου στη Γαλάτα

του Κώστα Γερασίμου

 

Ο Ιωσήφ Χούρρης πρέπει να θεωρηθεί ως μία εξέχουσα καλλιτεχνική μορφή της αγιογραφικής τέχνης της Κύπρου, εφάμιλλη με άλλα μεγάλα ονόματα αγιογράφων του 16ου αιώνα από τον ευρύτερο γεωγραφικά ελληνορθόδοξο χώρο.

Όμως το πιο σημαντικό θέμα που αφορά τον Ιωσήφ Χούρρη είναι η ανίχνευση της πορείας της τέχνης του, δηλαδή από που έχει ξεκινήσει και πως έχει διαμορφωθεί και καταλήξει στη μορφή που έχουν τα μοναδικά ενυπόγραφα έργα του, του 1544, στην ιερά μονή Αγίου Νεοφύτου. Η μελέτη αρκετών ανυπόγραφων έργων πριν το 1544 συνδέει άμεσα αυτά με τον χρωστήρα του ζωγράφου Χούρρη. Σε συνδυασμό, λοιπόν, με τα μοναδικά του ενυπόγραφα έργα στη μονή του Αγίου Νεοφύτου, που θεωρούμε ότι είναι της ωριμότερής του φάσεως, συμπεραίνουμε ότι ο ζωγράφος, προτού διαμορφώσει την ώριμή του συντηρητική ιταλοβυζαντινή τέχνη, ζωγράφιζε αρχικά, όντας πολύ έμπειρος, με απόλυτο δυτικότροπο ιταλοβυζαντινό τρόπο. Ο τρόπος αυτός εξέφραζε το πνεύμα των καιρών και ως τέτοια τέχνη είχε αποκτήσει την αίγλη του προοδευτισμού. Παρόλο που το ελληνοκυπριακό ορθόδοξο αισθητήριο ήταν ξένο προς την δυτικότροπη θρησκευτική ζωγραφική, εντούτοις φαίνεται να λειτουργεί στη ψυχή του Ιωσήφ Χούρρη. Τελικά, η τέχνη του αφομοιώνει στοιχεία της ορθοδόξου παραδόσεως και γίνεται συνεχώς τέχνη όλο και περισσότερο συντηρητική εκφράζοντας ευλαβή συναισθήματα, σε αντίθεση προς την υλική διάσταση που αποκτούν τα έργα μέσα στη δυτική ζωγραφική.

Το συμπέρασμα αυτό, δηλαδή της αρχικής ζωγραφικής του Χούρρη με απόλυτο δυτικότροπο ιταλοβυζαντινό τρόπο σε συνδυασμό με το χρονικό εύρος δράσης του, μας οδηγεί ανεπιφύλακτα στο συμπέρασμα πως πρόκειται για ζωγράφο πρωτεργάτη της ιταλοβυζαντινής τέχνης στην Κύπρο. Ίσως θεωρηθεί τολμηρό να ονομάζουμε τον Χούρρη ως έναν εκ των πρωτεργατών της ιταλοβυζαντινής τέχνης στην Κύπρο, αλλά αυτό είναι καθόλα επιτρεπτό με βάση το πιο πάνω συμπέρασμα που εξάγεται μέσα από συγκριτικό υλικό τεχνοτροπικών, αισθητικών και ζωγραφικών στοιχείων. Είναι η πρώτη φορά που αναφέρεται όνομα ζωγράφου να εισάγει και να καθιερώνει την ιταλοβυζαντινή τέχνη στην Κύπρο.

Με το πιο πάνω σκεπτικό θα έπρεπε να αποτολμήσουμε και τον εντοπισμό τοιχογραφημένου συνόλου που ανήκει στον Ιωσήφ Χούρη κατά τα πρώτα χρόνια της δράσης του, έστω και εάν αυτό είναι ανυπόγραφο. Σίγουρα, δεν μπορεί να είναι οι τοιχογραφίες του καθολικού της Μονής του Αγίου Νεοφύτου, όπως είχε υποστηριχθεί παλαιότερα (πρόσφατη εκδοχή του Γ. Πέτρου μας είναι πολύ πιο αποδεκτή).

Τα σημαντικότερα τοιχογραφημένα ιταλοβυζαντινά μνημεία της Κύπρου έχουν φανερώσει την ύπαρξη έως και τεσσάρων ζωγράφων που εργάστηκαν σε αυτά και οι οποίοι πρέπει να θεωρηθούν και ως οι θεμελιωτές της τέχνης αυτής στην Κύπρο. Ένας εξ αυτών εικάζουμε ότι θα ήταν Ιταλός, αφού εντοπίζονται στοιχεία καθαρά ιταλικής ζωγραφικής

και αντίληψης. Ένα από αυτά τα σημαντικά τοιχογραφημένα ιταλοβυζαντινά μνημεία ανήκει στον Ιωσήφ Χούρρη και με τόλμη αναφέρουμε πως πρόκειται για την εκκλησία της Παναγίας της Ποδίθου στη Γαλάτα. Γνωρίζουμε ότι είναι πολύ δύσκολο να γίνει κατανοητό και πιστευτό αυτό, ακόμη περισσότερο, όταν υπάρχουν και προβλήματα χρονολόγησης του μνημείου αυτού.

Στην παρούσα φάση, δεν μπορούμε να επεκταθούμε περισσότερο λόγω του περιορισμένου χώρου στο άρθρο αυτό, αλλά πολύ σύντομα σε μια εκτενέστερη δημοσίευση θα γίνουν όλες οι αναλυτικές παρατηρήσεις που θα επιβεβαιώνουν τα πιο πάνω. Πρόκειται για στοιχεία που έχουν να κάνουν με την καθ’ αυτή ζωγραφική τέχνη και αισθητική του Ιωσήφ Χούρρη στοιχεία της προσωπικής και μοναδικής σχεδιαστικής ικανότητας, ρυθμού και ελευθερίας της πινελιάς, δεξιοτεχνίας, ακρίβειας, σταθερότητας, πλαστικότητας, εκφράσεων, συναισθηματικών παλμών, μοτίβων, κάποιου είδους λογότυπου του ζωγράφου. κ.λ.π. Ίσως η ταύτιση του ζωγράφου στις τοιχογραφίες της Παναγίας της Ποδίθου στη Γαλάτα να δώσει και λύσεις στα προβλήματα χρονολόγησης του μνημείου, αλλά και γενικότερα σε προβλήματα χρονολόγησης και έναρξης της Ιταλοβυζαντινής τέχνης στην Κύπρο, αφού μέχρι τώρα δεν έχουμε ξεκάθαρη εικόνα και πειστικές απαντήσεις.

Για ό,τι αφορά την καταγωγή του Ιωσήφ Χούρρη υποστηρίχθηκε (ΑΘ. Παπαγεωργίου, Report of the department of antiquities Cyprus, Nicosia, 1975, σ. 173) πως πρόκειται για εξελληνισμένο συρορθόδοξο αγιογράφο, πιθανότατα από συρορθόδοξη οικογένεια. Το επώνυμο Χούρρης χρησιμοποιείται μέχρι σήμερα στη Συρία και στο Λίβανο και σημαίνει Παπαδόπουλος ή Παπάς, δηλαδή υιός ιερέα ή εγγονός ιερέα. Κανείς όμως δεν μπορεί να αποκλείσει και την πιθανότητα να προέρχεται από την Μαρωνίτικη κοινότητα, η οποία την εποχή αυτή κάτω από το ένδυμα της Ουνίας έχει πολύ στενές σχέσεις με την Παπική εκκλησία. Ίσως έτσι να δικαιολογείται και η παιδεία του ζωγράφου στην δυτικότροπη τέχνη. Το δε όνομα Ιωσήφ είναι από τα δημοφιλέστερα ονόματα της Μαρωνίτικης κοινότητας ακόμη μέχρι και σήμερα. Είναι λοιπόν πολύ πιθανό ο Ιωσήφ Χούρρης να μην ήταν Κύπριος και για πρώτη φορά να έρχεται στην Κύπρο για να εργαστεί κομίζοντας μια καινούργια τέχνη. Το πιο πιθανό είναι να προέρχεται από οικογένεια της Μαρωνίτικης κοινότητας του Λιβάνου και έτυχε ιταλικής παιδείας και εκπαίδευσης. Ένα τέτοιο ενδεχόμενο θα δικαιολογούσε και το κάλεσμα του στην Κύπρο μέσω Ιταλίας λόγω και των στενών επαφών με τη κυπριακή Μαρωνίτικη κοινότητα.

Ο Κώστας Γερασίμου είναι ερευνητής και συντηρητής έργων τέχνης και αρχαιοτήτων

Σχολιάστε

Επιτρέπονται τα εξής στοιχεία και ιδιότητες HTML: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>