Γράφει:

Δύο συν μία αλληγορικές βινιέτες από τον κόσμο των Πανεπιστημίων

του Αντώνη Πετρίδη

 

Στο έργο του Σίλλοι, ο σατιρικός του 3ου π.Χ. αιώνα Τίμων ο Φλιάσιος, σκεπτικιστής και αντιδογματικός ο ίδιος, τα βάζει με τους δογματικούς φιλοσόφους. Πρόκειται για τις ορδές των φιλοσόφων εκείνων, που παρασύρθηκαν στην ψευδαίσθηση (τύφος) ότι το ανθρώπινο μυαλό δύναται να διαπεράσει τα φαινόμενα και να προσπελάσει την Αλήθεια, το ὄντως ὄν. Μια τέτοια οἴησις πλημμύρισε τα ‘παραφουσκωμένα’ αυτά ‘τουλούμια’ (ἔμπλεοι ἀσκοί, απ. 11 di Marco) και τα παρέσυρε σε ένα πλατυσμὸν πουλυμαθημοσύνης, από την οποία όμως οὐδὲν κενεώτερον ἄλλο (απ. 20). «Η πολυμάθεια μυαλό δε βάζει», είπε κάποτε ο Ηράκλειτος (απ. 40 D.-K.). Οδηγεί όμως σε μια άλλη, πολύ πιο διεστραμμένη λύμη: σε μια «φλύαρη αρρώστια» (απ. 21) ὀλοῆς ἔριδος (απ. 22) και πολυλογίας. Η εικόνα του απ. 12 είναι ευφραδέστατη: πολλοὶ μὲν βόσκονται ἐν Αἰγύπτῳ πολυφύλῳ / βιβλιακοὶ χαρακῖται ἀπείριτα δηριόωντες / Μουσέων ἐν ταλάρῳ («πολλά ανατρέφονται στην Αίγυπτο με τις πολλές φυλές / βιβλιόπουλα περιφραγμένα που τσακώνονται ατελείωτα / μέσα στην κλούβα των Μουσών»). Σ’ αυτή την «κλούβα» των Μουσών, το Μουσεῖον της Αλεξάνδρειας, το μεγαλύτερο και σπουδαιότερο ερευνητικό ίδρυμα της Αρχαιότητας, τα «βιβλιόπουλα» ζουν αποκλεισμένα από τον κόσμο και την πραγματικότητα, βαθιά νυχτωμένα μέσα στην αυταρέσκεια της αποκλειστικής τους γνώσης. Η ζωή τους είναι μια ατέλειωτη κραιπάλη διαμαχών, καθώς η γνώσις ὀλίγον διάφορον παρέχει, εάν δεν είναι, κατά το ομηρικόν, ὑπείροχος ἄλλων. Η αναζήτηση της αληθείας και η καταπολέμηση της πλάνης έχουν εκφυλιστεί σε ένα ἀγῶνα λόγων με βαθύτατες φροϋδικές προεκτάσεις. Η έρις είναι βροτολοιγός. Τα φιλοσοφικά κοκόρια μάχονται μέχρι θανάτου με μια λύσσα ἐρισμοῦ (απ. 28).
Τάδε έφη Τίμων ο Φλιάσιος. Πιο κοντά στα χρόνια μας, στα 1837, ο Γάλλος κριτικός Charles Augustin Saint-Beuve μετέπλασε ένα βιβλικό όρο, για να περιγράψει ένα κόσμο αγαστής μακαριότητος, όπου ο πνευματικός άνθρωπος καταφεύγει παρακάμπτοντας την τύρβη, αλλά και τις ασήκωτες ευθύνες, του κόσμου τούτου: πύργος ἐλεφάντινος (tour d’ivoire). Ο Saint-Beuve είχε υπόψη του, βεβαίως, όχι ακαδημαϊκούς, αλλά δύο αντίμολα μοντέλα ποιητών: από τη μια τον «διακριτικότερο» (plus secret) Alfred de Vigny· από την άλλη τον πρακτικό και δραστικό, πολιτικά και κοινωνικά ευαίσθητο Victor Hugo.
Στον πλατωνικό Φαῖδρον, τον οποίο ο Saint-Beuve φαίνεται να γνωρίζει καλά καθώς πλάθει τον «ελεφάντινο πύργο» του, ο Σωκράτης ερωτάται από το συνομιλητή του, αν πιστεύει ότι ο μύθος της αρπαγής της Ωρείθυιας από το Βορέα είναι αλήθεια. «Ξέρω», του απαντά πάνω-κάτω ο εἴρων, «ότι οι σοφοί προβληματίζονται σοβαρά πάνω στο ζήτημα και πάνω σε άλλα, αναλόγου σπουδαιότητος. Και φαίνεται πως δεν έχουν άδικο να θεωρούν το μύθο εξωπραγματικό. Ίσως απλά ένα βοριαδάκι να παρέσυρε την καημένη την Ωρείθυια πάνω στους βράχους κι είπαν μετά ότι την άρπαξε ο Βοριάς. Χαριτωμένα όλα αυτά, καλέ μου», συνεχίζει, «μα εγώ επείγομαι από άλλα: εδώ δεν ξέρω ακόμα ποιος είμαι εγώ, με τους Βοριάδες και τους Ιπποκενταύρους θ’ ασχολούμαι τώρα;». Λίγο αργότερα ο Φαίδρος υποδεικνύει στο Σωκράτη ένα ωραίο, σύσκιο μέρος να καθίσουν. Ο Σωκράτης ενθουσιάζεται και ο Φαίδρος μένει ενεός. «Καλά», του λέει, «εσύ έξω απ’ την πόλη μας δεν έχεις βγει ποτέ!». «Συγγίγνωσκέ μοι, ὦ ἄριστε», του απαντά ο ἀστεῖος Σιληνός, «φιλομαθὴς γάρ εἰμι• τὰ μὲν οὖν χωρία καὶ τὰ δένδρα οὐδέν μ’ ἐθέλει διδάσκειν, οἱ δ’ ἐν τῷ ἄστει ἄνθρωποι…»

Ιδού λοιπόν εκ μέρους μου μια ανταπόκριση e contrario στο θέμα των πανεπιστημίων και του ρόλου τους: δύο συν μία βινιέτες «πανεπιστημίων» και «πανεπιστημιακών» (με την ευρεία έννοια) αυτή τη φορά εντός των τειχών τους, αμπαρωμένων στους στεγανούς, βολικούς και βολεμένους ελεφάντινους πύργους τους. Αφήνω τις αλληγορίες να μιλήσουν αφ’ εαυτών. Κάθε παραλληλισμός βεβαίως με πρόσωπα και πράγματα της σήμερον παραμένει απόλυτα συμπτωματικός.

 

Ο Αντώνης Πετρίδης είναι λέκτορας στο Τμήμα Σπουδών στον Ελληνικό Πολιτισμό του Ανοικτού Πανεπιστημίου Κύπρου

Σχολιάστε

Επιτρέπονται τα εξής στοιχεία και ιδιότητες HTML: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>