Γράφει: ,

Μια γερμανική εκδοχή της ιστορίας της Κύπρου

στον Αχιλλέα Αιμιλιανίδη

Heinz Richter

Ομ. Καθηγητής Πανεπιστημίου

Μανχάιμ Γερμανίας

 

Ο Heinz Richter, συγγραφέας ήδη τριών τόμων για την ιστορία της σύγχρονης Κύπρου δίνει την δική του οπτική για την ιστορία της Κύπρου, μια οπτική ενός ανθρώπου που δεν είναι Κύπριος, αλλά έχει ασχοληθεί με το κυπριακό πρόβλημα και την σύγχρονη ιστορία της Κύπρου.

Λέγεται συχνά ότι η ιστορία γράφεται από τους νικητές ή με σκοπό την ικανοποίηση συγκεκριμένων στόχων των συγγραφέων της. Εσείς νιώθετε ότι η συγγραφή μιας αμερόληπτης ιστορικής αφήγησης είναι εφικτή;

Αναμφίβολα υπήρχαν και πάντοτε θα υπάρχουν ιστορικές περιγραφές γραμμένες από τους νικητές και τους ηττημένους ή από πρόσωπα που πρόσκεινται σε συγκεκριμένες ιδεολογίες ή σε άλλες παρόμοιες έννοιες. Όμως αυτές δεν ανήκουν στο πεδίο της επιστημονικής ιστοριογραφίας, εφόσον είναι γραμμένες με προκατάληψη και με στόχο να παρουσιάσουν μια προαποφασισμένη εικόνα των γεγονότων. Αντίθετα η επιστημονική ιστοριογραφία δεν παρουσιάζει ποτέ μια τελική εικόνα. Η ιστοριογραφία μεταβάλλεται συνέχεια, καθώς προκύπτουν νέα ερωτήματα και νέες ερμηνευτικές ιδέες. Είναι επομένως η κάθε γενιά νομιμοποιημένη να συγγράφει τις δικές της ιστορικές αφηγήσεις. Κάθε μια από τις συμβολές αυτές συμβάλλει στην ιστορική γνώση, εφόσον γράφεται με επιστημονικό τρόπο, δηλαδή χωρίς προκατάληψη και με την επιθυμία να βρίσκεται όσο κοντά γίνεται στην ιστορική αλήθεια. Δεν θα μπορέσουμε όμως ποτέ να φθάσουμε στην απόλυτη ιστορική αλήθεια, διότι η αλήθεια συμπεριφέρεται όπως ένα ασύμπτωτο σημείο στα μαθηματικά προς το οποίο ερχόμαστε ολοένα και πιο κοντά, χωρίς ποτέ να το αγγίζουμε. Έχοντας επίγνωση των περιορισμών αυτών, είμαι πεπεισμένος ότι μπορούμε να πλησιάσουμε μια αντικειμενική ιστοριογραφία. Επιπρόσθετα θα πρέπει να έχουμε επίγνωση ότι έχουμε τα προσωπικά μας πιστεύω, προτιμήσεις και προκαταλήψεις και ότι πρέπει να προσπαθήσουμε να τις κρατήσουμε εκτός των γραπτών μας. Αν έχουμε αντίληψη των παραγόντων αυτών, τότε μπορούμε να προσπαθήσουμε να αποφύγουμε τον επηρεασμό της αντικειμενικότητάς μας.

Τι πιστεύετε ότι καθορίζει καλύτερα την ιστορία μιας περιόδου; Τα μεγάλα γεγονότα, όπως οι πόλεμοι και οι πράξεις των πολιτικών ηγετών ή οι κοινωνικές διεργασίες ή αμφότερα;

Όταν σπούδαζα στο Πανεπιστήμιο της Χαϊδελβέργης τη δεκαετία του 1960 ήταν της μόδας να πιστεύει κανείς πως ανώνυμες δυνάμεις καθορίζουν την ιστορία και όχι άνθρωποι. Είχα τις αμφιβολίες μου και καθώς έγραφα την διδακτορική μου διατριβή για την ιστορία της Ελλάδας κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, πείστηκα πως οι ηγετικές φυσιογνωμίες διαδραματίζουν τον κύριο ρόλο στον καθορισμό της ιστορίας μιας χώρας. Οι ηγετικές αυτές φυσιογνωμίες δρουν, όμως, μέσα σε μια μεγαλύτερη σκηνή που αποκαλείται παγκόσμια πολιτική, η οποία με τη σειρά της καθορίζεται από ακόμα μεγαλύτερους παίκτες. Αυτές οι ανεξέλεγκτες δυνάμεις προκαλούν εξελίξεις που συχνά δεν μπορούν να συγκρατηθούν, όπως οι παγκόσμιοι πόλεμοι ή η μεγάλη ύφεση. Από την άλλη όλοι αυτοί οι άνθρωποι είναι παιδιά του καιρού τους και επηρεάζονται από συγκεκριμένες κοινωνικές συνθήκες επί των οποίων δεν μπορούν να κυριαρχήσουν και των οποίων δεν έχουν συχνά επίγνωση. Αλλά οι καθοριστικές στιγμές, η αρχή και το τέλος των γεγονότων, αυτές είναι ανθρώπινες δημιουργίες. Και αυτό είναι αλήθεια και για την Κύπρο, στην οποία μια επιβλητική φυσιογνωμία όπως ο Μακάριος είχε τον έλεγχο των γεγονότων για περισσότερο από ένα τέταρτο του αιώνα. Ο μέσος Κύπριος ήταν υποχρεωμένος να βιώνει τόσο τις αρετές του, όσο και τα λάθη του.

Έχετε ασχοληθεί εκτεταμένα με την ιστορία της Κύπρου, αν και δεν είστε Κύπριος. Γιατί;

Πριν ξεκινήσω τις σπουδές μου είχα περιδιαβάσει την Ελλάδα και είχα αποκτήσει ενδιαφέρον στην σύγχρονη ιστορία της χώρας αυτής και υποσχέθηκα στον εαυτό μου ότι αν είχα τη δυνατότητα, θα μελετούσα περισσότερο τα τραγικά γεγονότα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Και έγραψα τελικά την διδακτορική μου διατριβή για την ιστορία της Ελλάδας της περιόδου 1936 ως 1946. Έζησα ένα χρόνο στην Αθήνα κατά τα σκοτεινά χρόνια της Χούντας και είδα τον φασισμό σε δράση και έμαθα πως λειτουργεί το πολιτικό σύστημα της Ελλάδας και ανέπτυξα την ικανότητα να σκέπτομαι σαν Έλληνας. Όταν επέστρεψα είδα το πρώτο μου βιβλίο, που δημοσιεύθηκε στα ελληνικά, να γίνεται ευπώλητο στην Ελλάδα και συνέχισα την έρευνα στην ελληνική ιστορία και δημοσίευσα αρκετά άρθρα. Πριν περίπου 25 χρόνια έλαβα μια πρόσκληση από το Γραφείο Τύπου και Πληροφοριών να επισκεφθώ την Κύπρο και εκεί ανακάλυψα μια διαφορετική ελληνική κοινωνία, γεμάτη ακόμα από μεσογειακή γοητεία και ταμπεραμέντο, αλλά με ευρωπαϊκή αποτελεσματικότητα και διαφορετική πολιτική κουλτούρα. Ξεκίνησα να γράφω άρθρα για τις διάφορες πτυχές της ιστορίας και πολιτικής της Κύπρου και τελικά γνώρισα περισσότερα για την Κύπρο χάρη στο Γραφείο Τύπου και Πληροφοριών. Σκόπευα όλα αυτά τα χρόνια να γράψω ένα βιβλίο για την Κύπρο, αλλά η διδασκαλία μου είχε προτεραιότητα. Τελικά όταν συνταξιοδοτήθηκα πριν πέντε χρόνια, σκόπευα να γράψω ένα βιβλίο για τη σύγχρονη Κύπρο 250 σελίδων, αλλά τελικά σήμερα εργάζομαι στον τέταρτο τόμο μια ιστορίας που φθάνει ως το 1977 και το θάνατο του Μακαρίου. Γνωρίζοντας την ελληνική και την κυπριακή ιστορία, βλέπω την αλληλεξάρτησή τους και καθώς είμαι ο πρώτος Ευρωπαίος μετά τον George Hill που επιχειρεί ένα παρόμοιο έργο, είναι σαν να δουλεύω σε παρθένο έδαφος. Κάθε μέρα γίνεται συναρπαστική και περιπετειώδης, καθώς θέτω το ερώτημα του τι θα ανακαλύψω σήμερα.

Νιώθετε ότι το κυπριακό πρόβλημα είναι το αποτέλεσμα της κατάχρησης εξουσίες από πλευράς των διεθνών δυνάμεων, της ελληνοτουρκικής σύγκρουσης ή της αποτυχίας των ίδιων των Κυπρίων;

Το κυπριακό πρόβλημα έλκει την καταγωγή του στην βρετανική πολιτική του διαίρει και βασίλευε κατά την διάρκεια του απελευθερωτικού αγώνα του 1955-1959. Όταν επομένως το 1954, ο Πρωθυπουργός Παπάγος είπε στον Υπουργό Εξωτερικών, τον Ήντεν, ότι σκόπευε να φέρει το κυπριακό πρόβλημα στα Ηνωμένα Έθνη, ο τελευταίος απάντησε ότι το κυπριακό δεν ήταν μόνο πρόβλημα της Ελλάδας, αλλά και της Τουρκίας. Προφανώς ο Ήντεν προσπάθησε να ουδετεροποιήσει τις ελληνικές φιλοδοξίες, μέσα από την προσθήκη των τουρκικών, αλλά η τακτική αυτή είχε ευρύτερες συνέπειες. Ο Πρωθυπουργός της Τουρκίας, ο Μεντερές, ανακοίνωσε ότι η Συνθήκη της Λωζάνης δεν ήταν πια έγκυρη και ότι η χώρα του ήθελε πίσω την Κύπρο, το μισό Αιγαίο Πέλαγος και τη Δυτική Θράκη. Έτσι ο Ήντεν είχε ανοίξει τρία μέτωπα συγκρούσεων που ακόμα υπάρχουν σήμερα. Κατά την διάρκεια του αγώνα της ΕΟΚΑ, η Βρετανία έκανε ό,τι μπορούσε για να θέσει τους Ελληνοκύπριους απέναντι στους Τουρκοκύπριους, μέσα από μια ειδική αστυνομική δύναμη την οποία αποτελούσαν Τουρκοκύπριοι και αυτή η εξέλιξη οδήγησε σε ένα μικρό εμφύλιο πόλεμο στα τέλη του 1958. Όταν επομένως ήλθε η Ανεξαρτησία, τα δύο εθνικά σύνολα της νήσου ήταν μοιρασμένα και η λύση που βρέθηκε με τις συμφωνίες της Ζυρίχης και του Λονδίνου εξυπηρετούσε τα συμφέροντα της Βρετανίας, του ΝΑΤΟ και των δύο μητέρων πατρίδων, αλλά όχι των Κυπρίων. Και το βασικό πρόβλημα ήταν πως η ελληνοκυπριακή πλευρά δεν ήταν διατεθειμένη να αποδεχθεί τους Τουρκοκύπριους συμπατριώτες της ως ίσους συνεταίρους, αλλά ως προνομιακή μειονότητα. Καμιά κοινότητα δεν αποδέχθηκε το νέο κράτος και συνέχισαν να ονειρεύονται την ένωση και το ταξίμ αντίστοιχα. Αυτοί οι παράγοντες έκαναν το όντως πολύπλοκο σύνταγμα, μη λειτουργικό και το αποτέλεσμα ήταν η ένταση της βίας που οδήγησε στα ματωμένα Χριστούγεννα του 1963. Το 1964 έφερε την διεθνοποίηση του κυπριακού. Οι ΗΠΑ επενέβηκαν με την διάσημη επιστολή του Τζόνσον και σταμάτησαν την ένοπλη επέμβαση των Τούρκων και ο ΟΗΕ οργάνωσε μια ειρηνευτική επιχείρηση. Έκτοτε το κυπριακό πρόβλημα είχε τα σημάδια από την επέμβαση των ΗΠΑ, του ΟΗΕ, του ΝΑΤΟ, της ΕΕ και των εγγυητριών δυνάμεων και, μέχρι την καταστροφή του 1974, όλοι οι παράγοντες συνδέονται σε μια πολύπλοκη διαδικασία. Αλλά δεν βρήκα κατά την διάρκεια της μελέτης μου κάποια ύπουλη συνωμοσία που να κινεί τα νήματα των εξελίξεων. Λάθη, ανικανότητα, άγνοια και αλαζονεία, ανθρώπινες φιλοδοξίες και αδυναμίες, ήταν τα κυρίαρχα στοιχεία και αυτό σε όλες τις πλευρές.

Νιώθετε ότι η ιστορία εξυπηρετείται καλύτερα από μια κοινή ιστορία στην οποία έκαστη πλευρά αφαιρεί όσα δεν επιθυμεί από τα ιστορικά βιβλία ή μια κοινή ιστορία που περιλαμβάνει όλα τα σημεία, ακόμα και αυτά που καμιά πλευρά δεν επιθυμεί να συμπεριληφθούν;

Η Γερμανία και η Πολωνία ήταν κληρονομικοί εχθροί για αιώνες και η εχθρότητά τους μπήκε στα εγχειρίδια και δηλητηρίαζε την νέα γενιά. Αλλά μετά το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ένας γνωστός αντιφασίστας, ο καθηγητής George Eckert, ίδρυσε το Διεθνές Ινστιτούτο Σχολικών Εγχειριδίων με κύριο σκοπό να αφαιρέσει το δηλητήριο του εθνικισμού, του σωβινισμού, της προπαγάνδας και της δαιμονοποίησης του άλλου από τα εγχειρίδια των ευρωπαϊκών κρατών. Μια από τις μεγάλες επιτυχίες του Eckert ήταν η κάθαρση των γερμανικών και πολωνικών σχολικών εγχειριδίων από όλα τα μειωτικά σχόλια για τους γείτονες και αυτό έγινε μέσα στον ψυχρό πόλεμο. Το ίδιο έγινε και στη Γαλλία και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Η προϋπόθεση μιας ειρηνικής διαβίωσης στην Ευρώπη είναι η διαφάνεια. Η παραδοχή των παρελθόντων λαθών και εγκλημάτων και η ειλικρινής συζήτησή τους. Μόνο με τον τρόπο αυτό μπορούμε να ξεπεράσουμε το παρελθόν και να αποφύγουμε την επανάληψη των λαθών και την δηλητηρίαση των νέων ψυχών. Στην περίπτωση της Κύπρου τα πράγματα είναι ακόμα πιο δύσκολα, εφόσον τα ιστορικά εγχειρίδια εισάγονται από τις μητέρες πατρίδες και είναι καλά γνωστό ότι περιέχουν κομμάτια που πρέπει να αφαιρεθούν, ώστε να επιτευχθεί ένα καλύτερο μέλλον. Κατά την γνώμη μου είναι καιρός να καθαρίσουμε τα εγχειρίδια και των δύο πλευρών από αρνητικές πτυχές, αλλά δυστυχώς δεν βλέπω πρόοδο προς την κατεύθυνση αυτή. Και κατά συνέπεια, είναι αναγκαίο να γραφτούν εγχειρίδια από τους ίδιους τους Κυπρίους. Υπήρχε επί τούτου μια πρόβλεψη στο σχέδιο Ανάν την οποία εκτιμούσα. Υπήρχε εισήγηση για σύσταση δικοινοτικής επιτροπής ιστορικών με ουδέτερο ειδικό από το εξωτερικό που θα λειτουργούσε ως σύμβουλος, ώστε να επιτευχθεί μια αμοιβαία αποδεκτή ιστορία της Κύπρου. Πιστεύω ακόμα πως αυτή θα ήταν μια καλή ιδέα.

One Comment

  1. Pingback

Σχολιάστε

Επιτρέπονται τα εξής στοιχεία και ιδιότητες HTML: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>