Γράφει:

Ο υπαρκτός σοσιαλισμός, ο (νεο) φιλελευθερισμός και η ποιότητα του κρατικού παρεμβατισμού

Ο Ανδρέας Θεοφάνους είναι Καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας του Πανεπιστημίου Λευκωσίας και Διευθυντής του Κυπριακού Κέντρου Ευρωπαϊκών και Διεθνών Υποθέσεων.

Η διεθνής οικονομική κρίση αποτελεί αφορμή για προβληματισμό χωρίς αφοριστικές προσεγγίσεις. Είναι πολύ χρήσιμο να κατανοήσουμε σημαντικά δεδομένα από την οικονομική ιστορία και να αντλήσουμε ανάλογα διδάγματα. Υπογραμμίζεται κατ” αρχήν ότι ο καπιταλισμός του 20ου και του 21ου αιώνα είχε/έχει διαφορετικό στίγμα από τον καπιταλισμό του 18ου και του 19ου αιώνα. Επιπρόσθετα, η κάθε δεκαετία του 20ου αιώνα είχε σημαντικές διαφοροποιήσεις ενώ παράλληλα η κάθε χώρα του δυτικού καπιταλιστικού συστήματος είχε και εξακολουθεί να έχει την δική της ιδιομορφία.

Μέσα στα πλαίσια αυτά μπορούν να αξιολογηθούν ο υπαρκτός σοσιαλισμός, το φιλελεύθερο μοντέλο, καθώς και ο νεοφιλελευθερισμός, λαμβάνοντας επίσης υπ’όψιν τις συγκεκριμένες ιστορικές συγκυρίες και περιστάσεις. Σημειώνεται ότι η κομμουνιστική επανάσταση εκδηλώθηκε στην Ρωσία στην οποία «οι συνθήκες δεν ήταν ώριμες». Άλλωστε, σύμφωνα με την Μαρξιστική προσέγγιση, η επανάσταση αναμενόταν να εκδηλωθεί στις χώρες που ήταν σε προηγμένο βαθμό καπιταλισμού και συγκεκριμένα στην Γερμανία ή στην Αγγλία.

Ο υπαρκτός σοσιαλισμός και καπιταλισμός

Στο σύστημα του υπαρκτού σοσιαλισμού ευνουχίσθηκε, μεταξύ άλλων, η ατομική πρωτοβουλία, με αποτέλεσμα οι χώρες που υιοθέτησαν το σύστημα ή που τους επιβλήθηκε να έχουν ένα σχετικά χαμηλό βιοτικό επίπεδο. Η κατάρρευση του κομμουνιστικού συστήματος και τελικά η διάλυση της ίδιας της Σοβιετικής Ένωσης εξέπληξε πολλούς αλλά αξιολογώντας τις ιστορικές πραγματικότητες πρέπει να κατανοηθεί το τι έλαβε χώρα. Το σύστημα του υπαρκτού σοσιαλισμού απέτυχε να ανταποκριθεί στις προσδοκίες των λαών και ούτε κατάφερε να δώσει ένα αξιοπρεπές βιοτικό επίπεδο. Αντίθετα, ο καπιταλισμός συνεχώς αναπροσαρμοζόταν στις νέες συνθήκες αλλά και στις νέες απαιτήσεις και κατάφερε σε διάφορες χώρες να διευρύνει την ζώνη ευημερίας.

Έτσι σταδιακά στο καπιταλιστικό σύστημα είδαμε να διευρύνονται οι κοινωνικές παροχές και οι κατακτήσεις. Και δεν θα ήταν υπερβολή να λεχθεί ότι σε πολλές χώρες ο καπιταλισμός πήρε μια μορφή δημοκρατικού σοσιαλισμού, ενώ παράλληλα το στοιχείο της αγοράς και της ιδιωτικής πρωτοβουλίας παρέμεινε. Όταν ο καπιταλισμός αντιμετώπιζε μεγάλες κρίσεις κατάφερνε να προσαρμοσθεί. Έστω και καθυστερημένα, αλλά με αποφασιστικότητα, οι Αμερικανοί αντέδρασαν στην μεγάλη κρίση του 1929-1933. Με την εκλογή του Προέδρου Ρούζβελτ το 1932 εγκαινιάσθηκε μια νέα πολιτική η οποία οδήγησε στην ανάδυση του κοινωνικού κράτους. Η εξέλιξη αυτή ήταν καθοριστικής σημασίας. Έγινε κατανοητό, μεταξύ άλλων, ότι η ελεύθερη αγορά από μόνη της δεν μπορούσε να ανταποκριθεί στις προκλήσεις και ότι ο παρεμβατικός ρόλος του κράτους ήταν απαραίτητος. Το ερώτημα που εγείρεται σήμερα είναι ο βαθμός και η ποιότητα του παρεμβατισμού.

Έκτοτε τέθηκαν οι βάσεις για ένα σύστημα στο οποίο ο ρόλος του κράτους θα ήταν σημαντικός. Με αυτό το μοντέλο οι ΗΠΑ, η Δυτική Ευρώπη και ο Δυτικός Κόσμος γενικότερα βίωσαν από το 1945 μέχρι το 1973 μια περίοδο ευημερίας. Το 1973 σημειώθηκε μια νέα κρίση χαμηλότερης έντασης παράλληλα με την πετρελαϊκή κρίση. Η κρίση του 1973 και το πρόβλημα του στασιμοπληθωρισμού δεν είχε να κάνει μόνο με την αύξηση της τιμής του πετρελαίου. Είχαν προηγηθεί και άλλες εξελίξεις μεταξύ των οποίων η κακοδιαχείριση του κοινωνικού κράτους, η αλλοίωση του εργασιακού ήθους, η μείωση της παραγωγικότητας και της ανταγωνιστικότητας, η μεγάλη δύναμη των συντεχνιών και οι ψηλές δημόσιες δαπάνες και φορολογίες. Κάτω από αυτές τις συνθήκες προέκυψαν νέες ιδέες, οι οποίες είχαν ως στόχο να καυτηριάσουν τις υπερβολές του κρατικού παρεμβατισμού, καθώς και την κακοδιαχείριση του κοινωνικού κράτους.

Νεοφιλελευθερισμός

Έτσι είχαμε την νέα μορφή του φιλελευθερισμού, αυτό που κατέληξε να ονομάζεται νεοφιλελευθερισμός. Η φιλοσοφία αυτή έγινε δεκτή: Υπήρξε ο θρίαμβος της Thatcher στην Αγγλία, του Kohl στην Γερμανία και του Reagan στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η προεδρία Reagan ήταν καθοριστικής σημασίας για την περαιτέρω πορεία των ΗΠΑ: Η χώρα εισήλθε σε μια νέα περίοδο ευημερίας άνευ προηγουμένου. Ταυτόχρονα η νέα οικονομική δυναμική συνέβαλε ουσιαστικά στην αμερικανική επικράτηση στον Ψυχρό Πόλεμο. Και η προεδρία Clinton (1993-2000) ήταν σημαντική. Τα οικονομικά επιτεύγματα είχαν την ρίζα τους στην περίοδο του Reagan. Όμως ο Clinton έδωσε και πάλι ένα κοινωνικό στίγμα και κατάφερε να διευρύνει ακόμη περισσότερο την ευημερία.

Κατά την διάρκεια της προεδρίας του George W. Bush (2001-2008) υπήρξε μια υπερβολή και μια ασυδοσία: Μεταξύ άλλων, ο ρυθμιστικός ρόλος του κράτους ήταν κατ’ουσίαν ανύπαρκτος. Δεν λήφθηκαν εκείνα τα μέτρα τα οποία θα μπορούσαν να παρεμποδίσουν την συντριβή του συστήματος της αγοράς καθώς και άλλες υπερβολές που οδήγησαν στην πρόσφατη διεθνή κρίση.

Το καπιταλιστικό σύστημα και πάλι, παρά τις δυσκολίες, αναμένεται ότι θα ξεπεράσει και αυτή την κρίση. Οι πρώτες ενδείξεις της ανάκαμψης άρχισαν να εμφανίζονται. Υπάρχει σήμερα συσσωρευμένη γνώση για το τι έλαβε χώρα στο παρελθόν ούτως ώστε να αποφευχθούν τα χειρότερα.

Τα νέα δεδομένα υπογραμμίζουν την ανάγκη νέων προσεγγίσεων. Η στρατηγική συνεργασία δημόσιου και ιδιωτικού τομέα και η αποφυγή των υπερβολών είτε της ασύδοτης αγοράς είτε του άκρατου κρατισμού θεωρούνται απαραίτητα στοιχεία για την επιτυχία. Παράλληλα είναι καθοριστικής σημασίας να δοθεί τεράστια βαρύτητα σε ένα νέο μοντέλο βιώσιμης ανάπτυξης. Η Κύπρος θα πρέπει να αντλήσει τα δικά της διδάγματα και να παραμερίσει τη στείρα συνθηματολογία και τον λαϊκισμό.

Σχολιάστε

Επιτρέπονται τα εξής στοιχεία και ιδιότητες HTML: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>