Γράφει:

Διάσωση της πολιτιστικής κληρονομιάς στα κατεχόμενα

Τον Απρίλιο του 2003 οι κατοχικές αρχές επέτρεψαν για πρώτη φορά από την εισβολή του 1974 την πρόσβαση Ελληνοκυπρίων κατοίκων του ελεύθερου τμήματος του νησιού στο κατεχόμενο. Με πόνο ψυχής μεταβήκαμε στην γενέθλιο γη και διαπιστώσαμε, ιδίοις όμμασι, αυτά που περιέγραφαν στις αναφορές τους αρχικά οι αιχμαλωτισθέντες Ελληνοκύπριοι και αργότερα οι ξένοι, κυρίως δημοσιογράφοι. Μάταια αναζητήσαμε την ομορφιά που ήταν αποτυπωμένη στις φωτογραφίες προ της εισβολής.

Το μέγεθος της καταστροφής

Πεντακόσιες εβδομήντα πέντε και πλέον ορθόδοξες χριστιανικές εκκλησίες, μοναστήρια και παρεκκλήσια έχουν βεβηλωθεί και συληθεί ευθύς αμέσως μετά την κατάληψη του βορείου τμήματος της Κύπρου από τους Τούρκους εισβολείς. Η κατάσταση των περισσότερων μνημείων όπως διεπιστώθη ήταν τραγική. Οι καταστροφές που έγιναν στα χριστιανικά μνημεία της Κύπρου ήταν απότελεσμα φανατισμού και μισαλλοδοξίας και είναι ανεπανόρθωτες.

Σε άρθρο του Βρετανού δημοσιογράφου Φίλτινγκ με τίτλο «Ο βιασμός της Κύπρου» στην εφημερίδα The guardian διαπίστωνε ότι «ο βανδαλισμός και η βεβήλωση είναι τόσο μεθοδική που ισοδυναμούν με αφανισμό κάθε τι ιερού για τους Έλληνες». Παρόμοια ήταν και η διαπίστωση του Γερμανού Κλάους Γκάλας, ο οποίος το 1990 πραγματοποίησε ταξίδι στην κατεχόμενη περιοχή και εξέτασε τα ιστορικά μνημεία, δίνοντας έμφαση στα χριστιανικά. Όπως θα σημειώσει στην συνέχεια ο συνάδελφος Χαράλαμπος Χοτζάκογλου «(…) η αλλότρια χρήση των μνημείων είναι μια προσπάθεια εξευτελισμού της χριστιανικής θρησκείας από τους αλλόδοξους κατακτητές».

Με βάση την κατάσταση στην οποία τα μνημεία έχουν περιέλθει μπορούν να κατηγοριοποιηθούν ως εξής:

1)Μνημεία που έχουν μετατραπεί σε Μουσεία. Αυτά είναι μετρημένα στα δάκτυλα της μίας χειρός: Η μονή του Αποστόλου Βαρνάβα πλησίον της Σαλαμίνας, όπου και ο τάφος του ιδρυτή και προστάτη της Εκκλησίας της Κύπρου. Η Μονή του Αγίου Μάμαντος στην Μόρφου. Ο ναός του Αρχαγγέλου στην Κερύνεια και ο ναός της Παναγίας στο Τρίκωμο. Στους ναούς αυτούς έχουν μεταφερθεί και τοποθετηθεί εικόνες από άλλους συλημένους ναούς, όπως στον ναό του Αγίου Μάμαντος Μόρφου, όπου εντοπίστηκαν δύο εικόνες από τον ναό του Χρυσοσώτηρος Ακανθούς και μια εικόνα από την μονή του Αγίου Παντελεήμονος Μύρτου. Οι εικόνες ταυτίστηκαν α-πό περιγραφές σε βιβλία και παλιές φωτογραφίες.

2)Μνημεία που έχουν μετατραπεί σε τζαμιά, αφού απογυμνώθηκε ο εσωτερικός τους διάκοσμος και τα χριστιανικά σύμβολα. Οι ναοί αυτοί, επειδή χρησιμοποιούνται, είναι σε καλή κατάσταση.

3)Μνημεία που παρέμειναν στα χέρια των εγκλωβισμένων και αφέθηκαν στην φθορά του χρόνου, όπως η μονή του Αποστόλου Ανδρέα και ο Άγιος Συνέσιος στο Ριζοκάρπασο.

4)Μνημεία που ισοπεδώθηκαν, όπως το καθολικό της μονής της Παναγίας Αυγασίδας, του Προφήτου Ζαχαρίου στο Δίκωμο, της Αγίας Αικατερίνης στο Γεράνι και του Προφήτου Αβακούμ στην Καρπασία.

5)Μνημεία που συλήθηκαν κακόβουλα και εγκαταλείφθηκαν στην τύχη τους, όπως η μονή του Αγίου Γεωργίου του Ρηγάτη, που βρίσκεται σήμερα μέσα σε πεδίο βολής των κατοχικών δυνάμεων.

6)Μνημεία που μετατράπηκαν σε σταύλους ζώων, αποθήκες, αφοδευτήρια, καφενεία, αίθουσες χορού κ.α. όπως ο ναός της Αγίας Αναστασίας στην Λάπηθο και δύο ναοί του Αγίου Αναστασίου στην Περιστερωνοπηγή Αμμοχώστου. Εκτός των μνημείων βεβηλώθηκαν και τα κοιμητήρια. Τάφοι διανήχθησαν και οι σταυροί και οι ταφόπλακες κομματιάστηκαν. Στο χωριό Δαυλός οι σταυροί απομακρύνθηκαν από το κοιμητήριο και ρίχτηκαν σε ρεματιά στον δρόμο που οδηγεί στο μοναστήρι του Αγίου Νικολάου.

Αρχαιοκαπηλία

Στις κατεχόμενες περιοχές διεξάγονται παράνομες ανασκαφές και η αρχαιοκαπηλία οργιάζει. Οι τοιχογραφίες και τα ψηφιδωτά που στόλιζαν τους ναούς έχουν υποστεί ανεπανόρθωτες καταστροφές ως αποτέλεσμα του πριονισμού, της αποτοίχισης και της έκθεσής τους στην φθορά του χρόνου.

Ακόμη και σήμερα εντοπίζονται αρχαιότητες και χριστιανικά κειμήλια στις αγορές του εξωτερικού. Συγκεκριμένα πωλούνται αυτές τις μέρες σε δύο οίκους δημοπρασιών εικόνες από την Κύπρο. Για τις δημοπρασίες αυτές γνωρίζω ότι έχουν ενημερωθεί οι αρμόδιοι φορείς και ελπίζουμε να επέμβουν δραστικά για την διάσωσή τους.

Ως προς το θέμα της αρχαιοκαπηλίας κοινωφελή Ιδρύματα και άλλοι φορείς καταβάλλουν συντονισμένες προσπάθειες διάσωσής τους, όπως η Ιερά Μητρόπολη Μόρφου που επαναπάτρισε το 2007 έξι εικόνες από τις ΗΠΑ, το Μουσείο της Μονής Κύκκου με την πρόσφατη προσπάθεια επαναπατρισμού των δύο εικόνων από το Τρίκωμο, έργα του Μελετίου του Κρητός του 1620.

Παράλληλες προσπάθειες καταβάλλονται από την Εταιρία Κυπριακών Σπουδών και από το Βυζαντινό Μουσείο του Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ.

Αρχεία και εκδόσεις

Ιδιαίτερη σημασία δόθηκε στην τεκμηρίωση της κατάστασης των μνημείων μέσα από την δημιουργία αρχείων και σχετικών εκδόσεων. Το 2003 το Μουσείο της Μονής Κύκκου, κατόπιν προτάσεως του διευθυντή του Στυλιανού Περδίκη και με τις ευλογίες του Πανιερότατου Μητροπολίτη Κύκκου Νικηφόρου προχώρησε στην καταγραφή και φωτογράφηση των κατεχόμενων μνημείων με τον Χαράλαμπο Χοτζάκογλου επικεφαλής της ολιγομελούς ομάδας που συγκροτήθηκε. Η προσπάθεια αυτή είχε ως αποτέλεσμα την δημιουργία αρχείου με ηλεκτρονικά δελτία για τα μνημεία που εντοπίστηκαν και 20.000 φωτογραφιών.

Αρχεία έχουν δημιουργήσει και οι Μητροπόλεις Κυρηνείας και Μόρφου για τα μνημεία της δικαιοδοσίας τους, ενώ οι Μητροπόλεις Κωνσταντίας Αμμοχώστου και Τριμυθούντος συλλέγουν σχετικό υλικό. Η Μητρόπολη Κωνσταντίας έχει ετοιμάσει σχετική έκδοση, η οποία θα κυκλοφορήσει προσεχώς.

Από τις εκδόσεις για τα κατεχόμενα χριστιανικά μνημεία που κυκλοφόρησαν μετά το άνοιγμα των οδοφραγμάτων επιλεκτικά σημειώνω τις ακόλουθες: Το 2006 εξεδόθη από την Ιερά Μητρόπολη Κυρηνείας, η οποία ως γνωστόν κατέχεται εξ ολοκλήρου από τους εισβολείς, ο τόμος «Οδοιπορικό στα χριστιανικά μνημεία της μητροπολιτικής περιφέρειας Κυρηνείας, Άτλαντας μνημείων». Συγκεκριμένα καταγράφονται 160 περίπου ορθόδοξοι ναοί και δεκα-τρείς ετερόδοξοι. Τα λήμματα που έχουν συγγράψει οκτώ ερευνητές, περιλαμβάνουν περιγραφή, αναφορά στην σημερινή κατάσταση των κτισμάτων, διάφορα ιστορικά και λαογραφικά στοιχεία και πλούσια φωτογράφηση.

Το 2007 ο Ibrahim Yapicioglou εξέδωσε στην Σμύρνη δίτομο έργο στην τουρκική και αγγλική με τίτλο «Kuzey Kibris’taki. Basilika Katedral Manastir, Kilise ve Sapeler/Basilicas Cathedrals Monasteries Churches and Chapels in North Cyprus». Η έκδοση είναι προπαγανδιστική αφού αποφεύγεται εσκεμμένα η παρουσίαση της κατάστασης των μνημείων και τα κείμενα βρίθουν λαθών. Στα συγκεκριμένα βιβλία, όμως παρουσιάζονται σπάνιες φωτογραφίες από μνημεία που είναι απροσπέλαστα για τους Ε/Κ ειδικούς αφού βρίσκονται μέσα σε στρατιωτικές ζώνες, όπως η μονή του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου στον Κουτζουβένδη. Ο ναός του Χρυσοστόμου χρησιμο-ποιείται ως στρατώνας από τις κατοχικές δυνάμεις.

Για την διαφώτιση του κοινού, ιδιαίτερα δε των ξένων, διοργανώνονται εκθέσεις και δίνονται διαλέξεις στην Κύπρο και το εξωτερικό. Το Μουσείο της μονής Κύκκου διοργάνωσε εκθέσεις φωτογραφίας στην Κύπρο και το εξωτερικό με πιο σημαντική εκείνη στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο το 2008. Τελευταία δραστηριότητα η πρόσκληση για την δημόσια ακρόαση στην επιτροπή του Κογκρέσου, η οποία προκάλεσε την έκδοση της πεντηκοντασέλιδης αναφοράς που καταδικάζει τις ενέργειες της Τουρκίας για την καταστροφή της πολιτιστικής κληρονομιάς της Κύπρου.

Επιτροπές

Ιδιαίτερη αναφορά πρέπει να γίνει στις επιτροπές που έχουν συσταθεί για την διάσωση της πολιτιστικής μας κληρονομιάς. Η πρώτη είναι η «Επιτροπή Προστασίας της Πολιτιστικής Κληρονομίας», μια από τις τεχνικές επιτροπές που αποφασίστηκε να συσταθούν κατά τις διακοινοτικές συνομιλίες. Την επιτροπή αποτελούν πολιτικοί.

Η δεύτερη είναι η Συμβουλευτική Επιτροπή. Στην επιτροπή συμμετέχουν μηχανικοί, αρχαιολόγοι και άλλοι ειδικοί από την ελληνοκυπριακή και τουρκοκυπριακή κοινότητα. Τα μέλη της Επιτροπής συναντώνται συχνά, επισκέπτονται τα μνημεία σε ολόκληρο το νησί και ετοιμάζουν σχέδια για προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς. Τα μέλη εργάζονται παραγωγικά, με πίστη και θέληση, θέτουν προτεραιότητες με βάση την επικινδυνότητα των μνημείων και λαμβάνουν αποφάσεις οι οποίες αναμένεται να υλοποιηθούν με την εξεύρεση σχετικών κονδυλίων. Κατόπιν δε χειρονομιών καλής θέλησης καθαρίστηκαν εκκλησίες από ακαθαρσίες στα κατεχόμενα και ευπρεπίστηκαν τεμένη στις ελεύθερες περιοχές.

Παράλληλο είναι και το έργο που επιτελεί η Συνοδική Επιτροπή Μνημείων και Τέχνης της Εκκλησίας της Κύπρου. Στην επιτροπή λαμβάνουν μέρος αντιπρόσωποι όλων των μητροπόλεων της νήσου. Έργο της επιτροπής είναι η εκπροσώπηση της Εκκλησίας της Κύπρου στις αρμόδιες κρατικές και άλλες υπηρεσίες ή επιτροπές για θέματα μνημείων, η ενημέρωση για την καταστροφή της πολιτιστικής κληρονομιάς και η εξεύρεση χρηματικών πόρων από τα ταμεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Στόχος της επιτροπής είναι να προχωρήσει στο έργο της αποτύπωσης των κατεχόμενων μνημείων και στην ετοιμασία επιστημονικής μελέτης για το κάθε μνημείο σε συνεργασία με ειδικούς επιστήμονες όταν το επιτρέψουν οι κατοχικές αρχές.

Θρησκευτικές ακολουθίες

Οι θρησκευτικές ακολουθίες στις κατεχόμενες εκκλησίες από επισκόπους και ιερείς, με την συμμετοχή προσφύγων, σε περιοχές όπου δεν υπάρχει κανένας Έλληνας σήμερα, παρά τις ποικίλες αντιδράσεις, τους περιορισμούς και τις δυσκολίες, δείχνουν ξεκάθαρα την ταυτότητα των μνημείων: Στον Άγιο Μάμα, στον Απόστολο Βαρνάβα, στον Άγιο Προκόπιο της Σύγκρασης και τελευταία στην Αγία Μαρίνα της Κυθρέας.

Επίσης, οι θρησκευτικές ακολουθίες στα χωριά που παρέμειναν Ε/Κ εγκλωβισμένοι, συγκεκριμένα στο Ριζοκάρπασο, στην Αγία Τριάδα και στο μοναστήρι του Αποστόλου Ανδρέα. Πιστεύω ότι η χοροστασία του Επισκόπου Καρπασίας κ. Χριστοφόρου στην εορτάζουσα μονή στις 30 Νοεμβρίου, παρά την απα-γόρευση από τις κατοχικές δυνάμεις να τελέσει την Θεία Λειτουργία, είναι σημαντική και πρέπει να αξιοποιηθεί κατάλληλα. ΄Εδωσε θάρρος στους εγκλω-βισμένους και δύναμη στους προσκυνητές.

Διάσωση μνημείων

Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα διάσωσης μνημείου στα κατεχόμενα είναι αυτό της μονής του Αποστόλου Ανδρέα στην Καρπασία. Το 2002 η UNOPS σε συνεργασία με ξένους εμπειρογνώμονες και την Εκκλησία Κύπρου ανέλαβαν να εκπονήσουν σχέδια αποκατάστασης του μνημείου.

Συμφωνήθηκε τότε να συντηρηθεί ο Τεκκές Χαλά Σουλτάν στην Λάρνακα. Τα προτεινόμενα σχέδια προέβλεπαν εκτεταμένες κατεδαφίσεις και αλλοιώσεις του χώρου της μονής. Οι προσπάθειες αυτές προκάλεσαν αντιδράσεις και ματαιώθηκαν. Έγιναν δύο φάσεις του αρχικού σχεδίου και αποκαταστάθηκε το κτίριο διαμονής των προσκυνητών. Στην συνέχεια έγινε σχεδιαστική τεκμηρίωση και αρχιτεκτονική μελέτη από το Πανεπιστήμιο Πατρών και δρομολογήθηκαν εργασίες αποκατάστασης.

Οι κατοχικές δυνάμεις προβάλουν συνεχώς προβλήματα με αποτέλεσμα να μην προχωρούν οι εργασίες και το μνημείο συνεχίζει να καταστρέφεται. Η διώροφη πτέρυγα στην νότια πλευρά του ναού χρήζει άμεσης συντήρησης, όπως και η ανατολική πτέρυγα, η οποία στηρίχτηκε με σκαλωσιές για να μην καταρρεύσει.

Ο ναός του Αγίου Μάμαντος στην Μόρφου κτίστηκε τον 16ο αιώνα και είναι ένας από τους ελάχιστους ναούς που δεν λεηλατήθηκε μετά την τουρκική εισβολή. Η συντήρησή του κρίθηκε αναγκαία λόγω του ότι δεν συντηρήθηκε από το 1974 και αντιμετώπιζε σοβαρά προβλήματα υγρασίας. Με ενέργειες του Μητροπολίτη Μόρφου Νεοφύτου, και εν γνώσει της Κυβερνήσεως της Κυπριακής Δημοκρατίας, ξένοι συντηρητές προχώρησαν σε εργασίες συντήρησης του κιβωρίου της αγίας Τράπεζας, έργο του 16ου αιώνα, και απεντόμωσης του εικονοστασίου και της ξύλινης σκευής του ναού. Σχετική έκδοση για το ναό του Αγίου Μάμαντος αναμένεται να κυκλοφορήσει προσεχώς.

Παρόμοια προσπάθεια έγινε από τον Πανιερότατο για την διάσωση της παλαιοχριστιανικής βασιλικής του Αγίου Αυξιβίου στους Σόλους, ιδιαίτερα των ψηφιδωτών της. Στην βασιλική των Σόλων οι κατοχικές αρχές κατασκεύασαν στέγαστρο, από το οποίο όμως τα όμβρια ύδατα εισέρχονταν στην βασιλική, καταστρέφοντας τα παλαιοχριστιανικά ψηφιδωτά και τα επιδαπέδια μαρμαροθετήματα.

Τοποθετήθηκαν περιμετρικά αγωγοί απομάκρυνσης των υδάτων από το μνημείο και κατασκευάστηκαν διάδρομοι για τους επισκέπτες, έτσι ώστε να μην πατούν πάνω στα ψηφιδωτά τα οποία καθαρίστηκαν. Για τις εργασίες αυτές εκδόθηκαν σχετικές αναφορές που παρεδόθησαν στο Τμήμα Αρχαιοτήτων. Το 2009 κυκλοφόρησε το βιβλίο του David S. Neal, «The Basilica of Soli Cyprus: A Survey of the Buildings and Mosaics». Όλα τα έξοδα επωμίσθηκε ο Οργανισμός Save.

Με την άδεια του Μακαριωτάτου, ο Δήμαρχος Ακανθούς Σάββας Σαββίδης προχώρησε, σε συνεννόηση με τον Οργανισμό Save, σε μερική επισκευή του μεσοβυζαντινού ναού της Παναγίας Περγαμιώτισσας στην Ακανθού. Αποκαταστάθηκε η στέγη του νάρθηκα που είχε καταπέσει και συντηρήθηκε ό,τι απέμεινε από τον τοιχογραφικό διάκοσμο του ναού. Οι Ε/Κ αρχιτέκτονας και συντηρητής που ανέλαβαν τις εργασίες στο μνημείο τελούσαν υπό την έγκριση του Μακαριωτάτου και του Χωρεπισκόπου Καρπασίας.

Από τον ναό αποτοιχίστηκαν από επαγγελματίες που έφερε ο αρχαιοκάπηλος Αιντίν Ντικμέν τα κεφάλια δύο αγίων. Οι τοιχογραφίες κατασχέθηκαν στην Γερμανία. Αυτή την ώρα οι δύο δικηγόροι του Τούρκου Αρχαιοκάπηλου Αιντίν Ντικμέν, μαζί με ανεξάρτητο εμπειρογνώμονα καθηγητή που όρισε το δικαστήριο του Μονάχου, έχουν επιτόπια πραγματογνωμοσύνη στους χώρους που φυλάσσονται τα κατασχεθέντα σπαράγματα τοιχογραφιών από την Περγαμιώτισσα και ελπίζουμε στην σύντομη επιστροφή τους.

Τέλος, μια σημαντική προσπάθεια που έγινε από Κερυνειώτες πρόσφυγες το 2006 ήταν η συντήρηση του ενοριακού ναού του Αγίου Γεωργίου στην Πάνω Κερύνεια. Ο ναός που βρίσκεται στην τουρκοκυπριακή γειτονιά δεν λεηλατήθηκε γιατί τον σεβάστηκαν οι Τουρκοκύπριοι και βρίσκεται στα χέρια της Αγγελικής Καρεφυλλίδου, της μοναδικής Ε/Κ που κατοικεί σήμερα στην Κερύνεια.

Το φωτογραφικό υλικό έχει αντληθεί από έκθεση για τα μνημεία της κατεχόμενης Κερύνειας, που είναι αναρτημένη στον ιστιοχώρο της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Κύπρου (churchofcyprus.org.cy)

Σχολιάστε

Επιτρέπονται τα εξής στοιχεία και ιδιότητες HTML: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>