Γράφει:

Η σύληση της πολιτιστικής μας κληρονομιάς

O Ιωάννης Ηλιάδης είναι Διευθυντής του Βυζαντινού Μουσείου

Η βυζαντινή πολιτιστική κληρονομιά του τόπου μας έτυχε ιδιαίτερης φροντίδας και προσοχής από πλευράς της Εκκλησίας της Κύπρου για την αντιμετώπιση της αρχαιοκαπηλίας και των κλοπών ιερών σκευών και παλαιών εικόνων ήδη από τις αρχές του 20ού αιώνα. Με ψήφισμα της Ιεράς Συνόδου του 1920 ορίστηκε η Ίδρυση Χριστιανικού Μουσείου, στο οποίο θα φυλάσσονταν και θα εκτίθεντο εικόνες και άλλα κειμήλια που θα μαζεύονταν από ναούς από όλη την Κύπρο. Στην Λευκωσία συγκεντρώθηκαν στο συνοδικό της εκκλησίας Παναγίας Φανερωμένης 112 εικόνες και μετέπειτα προστέθηκαν εικόνες από τον ναό του Αγίου Λουκά στην Λευκωσία που πυρπολήθηκε κατά τις διακοινοτικές διαμάχες το 1958. Η καταγραφή των εικόνων συνεχίστηκε και εντατικοποιήθηκε με την ίδρυση της Κυπριακής Δημοκρατίας. Το 1967 μερικές από τις σημαντικότερες βυζαντινές εικόνες παρουσιάζονται μαζί με αρχαιολογικούς και λαογραφικούς θησαυρούς σε μεγάλη διεθνή περιοδική έκθεση που διοργανώθηκε σε διάφορες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Το 1972 ιδρύθηκε εργαστήριο συντήρησης εικόνων στην μονή του Αγίου Σπυρίδωνος, στην κατεχόμενη σήμερα Τρεμετουσιά, το οποίο λειτούργησε λίγους μόνο μήνες πριν από την Τουρκική εισβολή του 1974.

Τουρκική εισβολή και καταστροφή της πολιτιστικής μας κληρονομιάς

Η Τουρκική εισβολή ήταν η αρχή μιας συστηματικής εκστρατείας για εξάλειψη της πολιτιστικής κληρονομιάς του βορείου τμήματος της Κύπρου. Μακρύς είναι ο κατάλογος των αρχαιολογικών χώρων, μουσείων και ιδιωτικών συλλογών στα κατεχόμενα, που λεηλατήθηκαν. Εξαφανίστηκαν ολόκληρες βιβλιοθήκες, όπως η μεγάλη και μοναδική κυπρολογική βιβλιοθήκη του Μήτσου Μαραγκού στην Αμμόχωστο, καθώς και η βιβλιοθήκη του Χατζηϊωάννου. Η μοναδική συλλογή αρχαιοτήτων του Χριστάκη Χατζηπροδρόμου στην Αμμόχωστο διασκορπίστηκε και μόνο ένα τμήμα της εκτίθεται σήμερα στα κελιά του κατεχόμενου μοναστηριού του Αποστόλου Βαρνάβα, που μαζί με το καθολικό της Μονής αποτελούν εκθεσιακό χώρο για εικόνες και αρχαιότητες.

Πεντακόσιες και πλέον εκκλησίες συλήθηκαν, εκλάπησαν 20 χιλιάδες εικόνες, δεκάδες τοιχογραφίες, καθώς και ψηφιδωτά έχουν τεμαχιστεί και πωληθεί στο εξωτερικό, ενώ άλλα έχουν καταστραφεί ολοσχερώς. Οι εικόνες στους ναούς των ακριτικών περιοχών της Λευκωσίας μεταφέρθηκαν σε ασφαλέστερα μέρη μέχρι την οριστική κατάπαυση του πυρός. Με την διέλευση στις ελεύθερες περιοχές της Κύπρου εγκλωβισμένων που εκτοπίστηκαν μεταφέρονταν ανάμεσα στα λίγα υπάρχοντά τους ιερά κειμήλια και εικόνες, όπως η εικόνα του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου με σκηνές από το βίο του, έργο του ζωγράφου Λεοντίου Ιερομονάχου του 1685, από τον ναό της Παναγίας Ασπροφορούσας στο Μπέλλαπαϊς και η Παναγία η Κανακαριά του 19oυ αιώνα, από τον ομώνυμο ναό της Καρπασίας, που εκτίθενται σήμερα στο Βυζαντινό Μουσείο.

Στις κατεχόμενες περιοχές της Κύπρου κατά τους πρώτους κιόλας μήνες μετά την εισβολή του 1974 άρχισαν να δραστηριοποιούνται κυκλώματα λαθρεμπορίας αρχαιοτήτων και εκκλησιαστικών θησαυρών με σκοπό την παράνομη εξαγωγή. Ήδη τον Νοέμβριο του 1974 κατασχέθηκαν στο Ηνωμένο Βα-σίλειο 15 αρχαία αγγεία και 13 εικόνες, τα οποία επαναπατρίστηκαν το 1977 και το 1975, ενώ κατασχέθηκαν από τα γραφεία πλειστηριασμού των Christies τέσσερις εικόνες οι οποίες επίσης επαναπατρίστηκαν.

Μεταξύ των ετών 1976, όταν εκδιώχθηκαν και οι τελευταίοι Ελληνοκύπριοι από την Λυθράγκωμη από τον Τουρκικό στρατό, και 1979, όταν το Τμήμα Αρχαιοτήτων έλαβε την πληροφορία από ξένο διπλωμάτη, τεμαχίστηκαν και αφαιρέθηκαν συστηματικά τα ψηφιδωτά της Παναγίας Κανακαριάς. Την ίδια περίοδο στο Μοναστήρι του Αντιφωνητή, κοντά στην Καλογραία, άρχισε η συστηματική καταστροφή και αφαίρεση των τοιχογραφιών του ναού που χρονολογούνται από τον 12o ως τον 16o αιώνα και απε-στάλησαν στο εξωτερικό μαζί με τις περίφημες εικόνες του ναού.

Μια άλλη μεγάλων διαστάσεων υπόθεση λαθρεμπορίου είχε ως εγκέφαλο τον Αυστριακό πρίγκιπα Alfred zur Lippe, ύπατο αρμοστή των Ηνωμένων Εθνών στην Κύπρο για τους πρόσφυγες. Η υπόθεση αποκαλύφθηκε τον Σεπτέμβριο του 1979 όταν ο Αυστριακός διπλωμάτης είχε ήδη εξαγάγει μεγάλο αριθμό αρχαιοτήτων και εικόνων.

Οι Τουρκικές αρχές προσπάθησαν να ανακόψουν το λαθρεμπόριο, όπως αποδεικνύεται από την κατάσχεση στο αεροδρόμιο της Άγκυρας τo Μάρτιο του 1981 τριών κιβωτίων με εικόνες και άλλες αρχαιότητες που απεστάλησαν από το παράνομο αεροδρόμιο Τύμπου με προορισμό την Γερμανία. Σύμφωνα με δημοσιεύματα του τουρκοκυπριακού τύπου ορισμένες εικόνες προέρχονταν από το μοναστήρι του Αποστόλου Βαρνάβα, από όπου προηγουμένως είχαν κλαπεί 35 εικόνες, ενώ οι αρχαιότητες προέρχονταν από το κάστρο της Κερύνειας.

Η ίδρυση του Βυζαντινού Μουσείου και οι επαναπατρισμοί

Την ίδια περίοδο στις ελεύθερες περιοχές της Κύπρου τα σχέδια του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄ για ίδρυση του Βυζαντινού Μουσείου αναβλήθηκαν με το πραξικόπημα και την εισβολή του 1974 και τον αιφνίδιο θάνατό του το 1977. Την ίδρυση του Βυζαντινού Μουσείου υλοποίησε ο αρχιεπίσκοπος Χρυσόστομος Α΄ στο πλαίσιο της δημιουργίας του Πολιτιστικού Κέντρου του Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄, που εγκαινιάστηκε τον Ιανουάριο του 1982. Το Bυζαντινό Μουσείο παρουσιάζει την πλουσιότερη και αντιπροσωπευτικότερη συλλογή Βυζαντινής Τέχνης με έργα που προέρχονται από ολόκληρη την Κύπρο και έργα που έχουν επαναπατρισθεί ανά διαστήματα από το εξωτερικό, όπως τα σπαράγματα ψηφιδωτών από την Παναγία Κανακαριά και τις τοιχογραφίες από τον Αντιφωνητή. Αρχικός πυρήνας της συλλογής είναι σαράντα οκτώ εικόνες από το Συνοδικό της Παναγίας Φανερωμένης στην Λευκωσία και από ναούς από όλη την Κύπρο που παρουσιάστηκαν το 1967 στην έκθεση «Trιsors de Chypre» στο Παρίσι και σε άλλες ευρωπαϊκές πόλεις. Χάρη σε αυτή την έκθεση διασώθηκαν και εκτίθενται σήμερα στο Βυζαντινό Μουσείο σημαντικές εικόνες από το κατεχόμενο μέρος της Κύπρου.

Στα μέσα της δεκαετίας του 1980 άρχισαν να παρουσιάζονται στις διεθνείς αγορές εκτός από εικόνες και οι πρώτες αποτοιχισμένες τοιχογραφίες και ψηφιδωτά. Η πρώτη ανακάλυψη αφορούσε τοιχογραφίες 13ου αιώνα από την αψίδα και τον τρούλο του ναού του Αγίου Ευφημιανού στην Λύση. Το Ίδρυμα Μenil του Τέξας, σε συνεννόηση με την Κυβέρνηση και την Εκκλησία της Κύπρου, αγόρασε το 1985 από τον Τούρκο αρχαιοκάπηλο Aydin Dikmen τα σπαράγματα των τοιχογραφιών αυτών. Οι τοιχογραφίες που συντηρήθηκαν και συναρμολογήθηκαν θα εκτίθενται στο Μουσείο του Χιούστον μέχρι την λήξη της συμφωνίας το 2012.

Το 1984 κατά τις διαπραγματεύσεις αγοράς των τοιχογραφιών του Αγίου Ευφημιανού, ο Τούρκος αρχαιοκάπηλος Aydin Dikmen αναγκάστηκε να αποστείλει στην Κύπρο τέσσερα τεμάχια ψηφιδωτών, εκ των οποίων μόνο εκείνα με τον Άγιο Βαρθολομαίο και τον Ευαγγελιστή Λουκά αποδείχθηκαν γνήσια. Έκτοτε εκτίθενται στο Βυζαντινό Μουσείο.

Το 1988 η Αμερικανίδα έμπορος τέχνης Peg Goldberg αγόρασε τέσσερα τεμάχια ψηφιδωτών από τον ναό της Παναγίας Κανακαριάς από τον ίδιο αρχαιοκάπηλο για 1 εκατομμύριο δολλάρια και προσπάθησε να τα μεταπωλήσει στο Paul Getty Museum για 20 εκατομμύρια. Η επιμελήτρια του μουσείου ενημέρωσε τις κυπριακές αρχές, οι οποίες μαζί με την Εκκλησία της Κύπρου κατέφυγαν στην αμερικανική δικαιοσύνη για τον επαναπατρισμό των ψηφιδωτών. Με την επιτυχή εκδίκαση της υπόθεσης τα ψηφιδωτά επαναπατρίσθηκαν το 1991.

Η υπόθεση κλεπταποδοχής τεσσάρων εικόνων από τον ναό του Αρχαγγέλου Μιχαήλ Αντιφωνητή το 1995 από ζεύγος Ολλανδών που επιχειρούσε να πωλήσει εικόνες δεν είχε δυστυχώς το ίδιο αίσιο τέλος. Το δικαστήριο, με την λήξη της αγωγής το 1997, αθώωσε τους Ολλανδούς γιατί θεώρησε ότι ενήργησαν καλή τη πίστει.

Ο θόρυβος όμως της ολλανδικής δίκης οδήγησε στην επιστροφή στις Κυπριακές Αρχές στις 8 Σεπτεμβρίου 1997, μιας εικόνας του 16ου αιώνα με τον Αρχάγγελο Μιχαήλ μεταξύ Αγίων Ευδοκίας και Μαρίνας, που προέρχεται από το ναό του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου στην Πλατανιστάσα και η οποία τον Ιούλιο του 1974 βρισκόταν στην Μητρόπολη Κερύνειας.

Την ίδια χρονιά εντοπίστηκε πεταμένη στο προαύλιο του Κumarcilar Chan στην κατεχόμενη Λευκωσία η εικόνα της Παναγίας Βλαχερνίτισσας, που χρονολογείται στις αρχές του 18ου αιώνα. Η εικόνα, που χρησιμοποιείτο πιθανότατα ως Ουρανία αγίας Τράπεζας, μεταφέρθηκε στις ελεύθερες περιοχές της νήσου, χάρη στην ιδιωτική πρωτοβουλία, σε συντονισμό με τις μυστικές υπηρεσίες της Δημοκρατίας.

Το 1997 ο Ολλανδός έμπορος τέχνης Van Rijn ενημέρωσε την Εκκλησία της Κύπρου για την δυνατότητα μεσολάβησης προς τον Dikmen για την εξαγορά ενός ψηφιδωτού με τον Απόστολο Θαδδαίο από τον ναό της Παναγίας Κανακαριάς και 32 τεμαχίων τοιχογραφιών από τον ναό του Χριστού Αντιφωνητή στην Καλογραία του 16ου αιώνα. Η Εκκλησία της Κύπρου ενέκρινε την αγορά των έργων αυτών με την ελπίδα ότι θα οδηγούσε στην ανεύρεση ενός μεγαλυτέρου αριθμού κλαπέντων αντικειμένων. Πράγματι, οι γερμανικές αρχές και η Ιντερπόλ κατάφεραν να εντοπίσουν την ίδια χρονιά τα διαμερίσματα του Aydin Dikmen στο Μόναχο της Γερμανίας και να κατάσχουν 300 εικόνες, τοιχογραφίες, ψηφιδωτά και χειρόγραφα από την τουρκοκρατούμενη Κύπρο.

Τον Δεκέμβριο του 1997 υπό την απειλή δικαστικής αγωγής ο Έλληνας έμπορος τέχνης Γιάννης Πετσόπουλος στο Λονδίνο, που κατείχε παράνομα την εικόνα του αγίου Ιωάννη του Προδρόμου του 15ου 16ου αιώνα από το ναό της Αγίας Παρασκευής στο χωριό Παλαιόσοφος της Κερύνειας, αναγκάστηκε να την αποστείλει στην Κύπρο.

Στις 14 Σεπτεμβρίου 1998, με πρωτοβουλία του Υπουργού Πολιτισμού της Ελλάδος κ. Ευάγγελου Βενιζέλου, επαναπατρίστηκε η εικόνα της Ένθρονης Βρεφοκρατούσας από τον ναό του Χριστού Αντιφωνητή στην Καλογραία, που χρονολογείται στον 16ο αιώνα. Η εικόνα αγοράστηκε από Έλληνα μόνιμο κάτοικο Ελβετίας, στην κατοχή του οποίου πιθανολογείται ότι ευρίσκεται και η εικόνα του Παντοκράτορα από το ίδιο εικονοστάσιο.

Τον θόρυβο που προκάλεσε ο επαναπατρισμός από την Αθήνα της Βρεφοκρατούσας από τον Αντιφωνητή ακολούθησε η παράδοση στον Αρχιεπίσκοπο Χρυσόστομο, την 1η Μαρτίου 1999, σπαράγματος τοιχογραφίας από τον Αντιφωνητή εκ μέρους της συλλέκτριας Μαριάννας Λάτση. Το τεμάχιο απεικονίζει κεφάλι Αγγέλου που αποτοιχίστηκε από την σύνθεση της Δευτέρας Παρουσίας.

Στις 30 Σεπτεμβρίου 1999 επαναπατρίστηκε η εικόνα του Αποστόλου Ματθαίου από την Ζυρίχη της Ελβετίας, την οποία είχε αγοράσει ανώνυμος συμπατριώτης μας και την παρέδωσε, μέσω του δικηγόρου του, στους εκπροσώπους της Εκκλησίας της Κύπρου στο αεροδρόμιο της Ζυρίχης. Πρόκειται για εικόνα από την Μεγάλη Δέηση του εικονοστασίου του Αρχαγγέλου Μιχαήλ Αντιφωνητή και χρονολογείται στον 16ο αιώνα. Την ίδια χρονιά επαναπατρίστηκε και η εικόνα του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου που χρονολογείται επακριβώς το 1584. Πρόκειται για εικόνα που εκλάπη το 1973 από την Μονή του Προδρόμου Μέσα Ποταμού και εντοπίστηκε το 1998 στο Diozesaner Muzeum του Freising. Η εικόνα επαναπατρίστηκε το 1999 με την προϋπόθεση να επιστραφεί στον ναό από όπου εκλάπη.

Το 2007 έξι κυπριακές εικόνες από την μητροπολιτική περιφέρεια Κυρηνείας επαναπατρίστηκαν ύστερα από περιπέτεια πολλών δεκαετιών. Οι εικόνες, που είχαν κλαπεί και πωληθεί από αρχαιοκάπηλους στο εξωτερικό, βρίσκονταν στο Ίδρυμα Pankow και επρόκειτο να πωληθούν σε δημοπρασία στις ΗΠΑ.

Δέκα χρόνια μετά τον εντοπισμό τους σε ιδιωτική συλλογή στην Γερμανία επαναπατρίστηκαν το 2008 και παραδόθηκαν στο Βυζαντινό Μουσείο επτά εικόνες και ένα βημόθυρο από τους ναούς Παναγίας της Λύσης, της Αγίας Παρασκευής στην Αγκαστίνα και την Αγία Ζώνη Αμμοχώστου.

Τον Μάρτιο του 2009 επαναπατρίσθηκε το βημόθυρο του ναού των Αρχαγγέλων της Πηγής Αμμοχώστου του 18ου αιώνα, που κλάπηκε από τον γνωστό αρχαιοκάπηλο Dikmen και στην συνέχεια πωλήθηκε στην Γερμανία, στην αίρεση των Τρινιταριανών.

Στην Γερμανία εκκρεμεί η υπόθεση των εικόνων, ψηφιδωτών και τοιχογραφιών από την κατεχόμενη Κύπρο που βρέθηκαν σε διαμερίσματα του Dikmen στο Μόναχο ανάμεσα σε άλλους παράνομους θησαυρούς, τον Σεπτέμβριο και τον Οκτώβριο του 1997. Τα έργα προέρχονται από πενήντα διαφορε-τικούς λεηλατημένους ναούς στην τουρκοκρατούμενη Κύπρο και αρκετά έχουν πλήρως ταυτισθεί, ενώ δυστυχώς μεγάλο μέρος τους δεν έχει πλήρως ταυτισθεί λόγω ελλιπών και μη διασωθέντων αρχείων. Ανάμεσά τους είναι τέσσερα τεμάχια ψηφιδωτών του 6ου αιώνα από την Παναγία Κανακαριά, σπάραγμα τοιχογραφίας του 14ου αιώνα από την Παναγία Αψινθιώτισσα, σπαράγματα τοιχογραφιών από το ναό της Παναγίας Περγαμηνιώτισσας στην Ακανθού που χρονολογούνται στον 12ο αιώνα, σπαράγματα τοιχογραφιών από τον ναό Αγίας Σολωμονής του 9ου αιώνα και σπαράγματα τοιχογραφιών από το ναό Χριστού Αντιφωνητή. Οι εικόνες που ανευρέθηκαν χρονολογούνται από το 15ο μέχρι και τον 20ό αιώνα. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν τα ενυπόγραφα βημόθυρα από το ναό του Αντιφωνητή, έργο του Παύλου Ιερογράφου του 1657 και το βημόθυρο από την Μονή της Παναγίας στην Καντάρα, έργο του Λεοντίου Ιερομονάχου της ίδιας περιόδου. Από τα έργα που βρέθηκαν διαπιστώνεται επίσης ότι η λεηλασία δεν περιορίζεται μόνο σε κειμήλια ορθοδόξων, αλλά επεκτείνεται και σε εκείνα άλλων θρησκευτικών ομάδων του νησιού, όπως Μαρωνιτών και Αρμενίων.

Ένα άλλο ενυπόγραφο βημόθυρο, εκείνο που υπογράφει το 1778 ο Ιερομόναχος Φιλάρετος και προέρχεται από τον ναό του Αγίου Αναστασίου στην Περιστερώνα Αμμοχώστου, εντοπίστηκε στο Japanese College of Art στην Οσάκα της Ιαπωνίας. Δυστυχώς όλες οι μέχρι σήμερα προσπάθειες επα-ναπατρισμού του έχουν αποτύχει.

Τέλος πέντε σπαράγματα ψηφιδωτών από τον ναό της Παναγίας Κανακαριάς ακόμα δεν έχουν εντοπισθεί. Πρόκειται για τα μετάλλια με τις μορφές των Αποστόλων Ανδρέα, Μάρκου, Φιλίππου και Παύλου, καθώς και το κάτω μισό της παράστασης της Θεοτόκου με τον Χριστό που είναι κρυμμένα πιθανότατα στα θησαυροφυλάκια αδίστακτων συλλεκτών.

Στην διεθνή αγορά εμφανίζονται συχνά εικόνες κυπριακής προέλευσης, πολύ συχνά όμως παρουσιάζεται αδυναμία παροχής αποδεικτικών στοιχείων που θα καθιστούσαν δυνατή την καταγγελία των αρχαιοκαπήλων κλεπταποδόχων, όπως έγινε πρόσφατα με δύο εικόνες του ναού του Αγίου Ιακώβου στο Τρίκωμο από τον δρα Χαράλαμπο Χοτζάκογλου, του Μουσείου της Ιεράς Μονής Κύκκου.

Ο ρόλος του Βυζαντινού Μουσείου ως θεματοφύλακα της πολιτιστικής κληρονομιάς του τόπου μας κινείται σε τέσσερις άξονες:

Πρώτον: Την συντήρηση και διατήρηση των υπαρχόντων θησαυρών σε συνεργασία με το εργαστήριο συντήρησης της Ιεράς Αρχιεπισκοπής, το Τμήμα Αρχαιοτήτων, αλλά και με εργαστήρια συντήρησης του εξωτερικού (συντήρηση εικόνας Αγίου Νικολάου).

Δεύτερον: Την προβολή και συμμετοχή τους στην εκπαιδευτική διαδικασία για ενημέρωση και ευαισθητοποίηση των νεώτερων γενεών με το εκπαιδευτικό πρόγραμμα «Ταξίδι στην Βυζαντινή Τέχνη» που εκπονείται σε συνεργασία με το Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού, καθώς επίσης και με συγγραφή άρθρων, με διαλέξεις, ξεναγήσεις, ραδιοφωνικές και τηλεοπτικές εκπομπές για το ευρύτερο κυπριακό κοινό και για τους ξένους επισκέπτες του μουσείου.

Τρίτον: Προβολή του θέματος των λεηλατημένων θησαυρών στην Κύπρο και στο εξωτερικό μέσω ημερίδων και εκθέσεων, συγκέντρωση υπογραφών και με την παροχή πληροφοριών σε ενδιαφερόμενους.

Τέταρτον: Να διαδραματίζει ρόλο ως άτυπο παρατηρητήριο για τον εντοπισμό λεηλατημένων θησαυρών στο εξωτερικό, με σκοπό την αναφορά τους και την ευαισθητοποίηση της κοινής γνώμης (δημιουργία φωτογραφικού αρχείου).

Σχολιάστε

Επιτρέπονται τα εξής στοιχεία και ιδιότητες HTML: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>