Γράφει:

Ανάλυση: Από το αρχαίο ελληνικό δραματολόγιο – Αισχύλου Πέρσες

Η πρόσφατη παράσταση των Περσών στην Επίδαυρο, σε σκηνοθεσία Dimiter Gotscheff, κατά τη συνήθη μοίρα σύγχρονων αναγνώσεων της τραγωδίας, προκάλεσε αντιδράσεις (βλ. και σ’ αυτό το περιοδικό, τεύχος Οκτωβρίου 2009). Δεν θα σχολιάσουμε τις αντιδράσεις αυτές, για να μην εμπλακούμε σε ατελέσφορη πολεμική. Αντ’ αυτού θα στρέψουμε το βλέμμα μας στο ίδιο το αρχαίο έργο του Αισχύλου και στις συνθήκες της πρώτης του παράστασης.

Τι ήταν τελικά οι Πέρσες του Αισχύλου, έργο που ανέβηκε για πρώτη φορά στην αθηναϊκή σκηνή το 472 π.Χ., οκτώ μόλις χρόνια μετά το θρίαμβο της Σαλαμίνας; Η πλοκή της τραγωδίας, αν μπορεί να ονομαστεί «πλοκή», εφόσον ελάχιστα πράγματα «συμβαίνουν» επί σκηνής, είναι στοιχειώδης. Ο χορός των Περσών γερόντων και η Βασίλισσα Άτοσσα αναμένουν εναγωνίως την επιστροφή από την Ελλάδα του περσικού στρατού και του Μεγάλου Βασιλέα Ξέρξη. Η καθυστέρηση εντείνει τα κακά προαισθήματα, τα οποία σύντομα επαληθεύονται ανατριχιαστικά. Η ρήση του Αγγέλου, στην οποία περιγράφεται με σπαρακτική ένταση η ναυμαχία και οι κατοπινές της συνέπειες, ανήκει στις πλέον μεγαλειώδεις στιγμές της αρχαίας τραγωδίας. Ακολουθεί μια ακόμη εμβληματική σκηνή: η ανάκληση του ειδώλου του νεκρού Δαρείου, που προμαντεύει κι άλλα δεινά για τον άμοιρο περσικό λαό. Η τραγωδία τελειώνει με μακροσκελή Κομμό (αμοιβαίο θρήνο μεταξύ Χορού και Υποκριτή), στον οποίο οι θεατές βλέπουν ανάγλυφα τις συνέπειες της Ύβρεως ακόμη και επί των ισχυρότερων θνητών: ο κουρελιασμένος (κατά πάσα πιθανότητα) Ξέρξης θρηνεί σπαρακτικά την τύχη της «πολύχρυσης» πλην αλαζονικής και άμετρής του αυτοκρατορίας.

Είναι οι Πέρσες «ιστορική» τραγωδία;

Οι Πέρσες χαρακτηρίζονται συχνά «ιστορική τραγωδία». Ο χαρακτηρισμός «ιστορική» όμως μπορεί να αποβεί παραπλανητικός. Αφενός, o απόλυτος διαχωρισμός μεταξύ μύθου και ιστορίας είναι σύλληψη που ανάγεται στους νεότερους χρόνους, όχι στην αρχαία Ελλάδα. Αφετέρου, ο όρος ιστορική τραγωδία δίνει την εντύπωση ότι μιλάμε για έργο το οποίο επιχειρεί να αφηγηθεί τα γεγονότα με την ακρίβεια, την αντικειμενικότητα και τη μεθοδολογία του ιστορικού ή έστω με τον τρόπο με τον οποίο ιστορικά έπη, όπως οι Κτίσεις, π.χ., επιχειρούσαν «να εξακριβώσουν μια εποχή». Οι Πέρσες δεν επιχειρούν σε καμία περίπτωση να κάνουν κάτι τέτοιο· ούτε και ανταποκρίνεται στη φύση της τραγωδίας τέτοιο εγχείρημα. Οι Πέρσες δεν δεσμεύονται να καταγράψουν την ιστορική αλήθεια με κάθε ακρίβεια και λεπτομέρεια· πάντως όμως δεν αλλοιώνουν (ούτε και θα ήταν δυνατό να το πράξουν) το γενικό περίγραμμα των γεγονότων και το πνεύμα της εποχής.

Αρκετές από τις ιστορικές πληροφορίες που αναφέρει ο Αισχύλος εντοπίζονται, π.χ., στον Ηρόδοτο και άλλες «ιστορικές» πηγές (αν και είναι σχεδόν βέβαιο ότι και ο Ηρόδοτος ο ίδιος είχε υπόψη του τους Πέρσες). Ειδικά η περιγραφή της ναυτικής σύγκρουσης δεν διαφέρει από αυτήν του Ηροδότου παρά σε λεπτομέρειες. Ο Αισχύλος γνωρίζει τη γεωγραφία της περσικής αυτοκρατορίας (ίσως από την Περιήγησιν του Εκαταίου), καθώς και πολλά στοιχεία της περσικής αυλικής εθιμοτυπίας (και του περσικού πολιτισμού εν γένει), προφανώς από διάφορες γραπτές και προφορικές πηγές. Ας μην παραβλέπουμε βεβαίως και την οπτική και τη μουσική διάσταση της παράστασης, οι οποίες πρέπει να δημιουργούσαν αρκετά αυθεντική περσική ατμόσφαιρα. Ας μην ξεχνούμε επίσης ότι, σύμφωνα με μάλλον αξιόπιστη παράδοση, ο ίδιος ο Αισχύλος πολέμησε και διακρίθηκε στις μάχες κατά των Περσών, όπως και οι αδελφοί του Κυνέγειρος και Αμεινίας (TrGF iii testimonia F a 11-15, b 16-48, c 49-51).

Όμως, στους Πέρσες του Αισχύλου είναι προφανής η δημιουργική παρέμβαση του ιδίου του ποιητή με τα γεγονότα. Άλλωστε, η τραγωδία που λαμβάνει το θέμα της από τη σύγχρονη ιστορία (αυτός ο χαρακτηρισμός πρέπει να προτιμάται αντί του «ιστορική τραγωδία») παρέχει τελικά μία εκδοχή της ιστορικής αλήθειας, η οποία είναι επεξεργασμένη σύμφωνα με τους κανόνες του θεατρικού είδους και τις προσδοκίες του κοινού. Η τραγωδία, η ποίηση γενικότερα, δεν αφηγείται τά γενόμενα και μάλιστα λεπτομέρειες (τα καθ’ έκαστον) ως γέγονε, αλλά οία άν γένοιτο και οία άν εικός γενέσθαι. Η ποίηση, δηλαδή, αποσκοπεί στο Καθόλου και ανιχνεύει την εσώτερη λογική των πραγμάτων —ή την κατασκευάζει. Μπορεί να παραλείπει ή να «εξομαλύνει» λεπτομέρειες, προκειμένου να αναδείξει την καθολικότερη και διαχρονικότερη ουσία των πραγμάτων.

Ο Αισχύλος αποσιωπά σειρά γεγονότων, τα οποία απάδουν με τον ευρύτερο ιδεολογικό και θεολογικό προσανατολισμό της πλοκής: π.χ. την εμπλοκή των Αθηναίων στην Ιωνική Επανάσταση, που επέσυρε τη μήνιν του Δαρείου, τις έριδες των Ελλήνων πριν τη ναυμαχία, στους Έλληνες που πολέμησαν στο πλευρό του Ξέρξη και οι οποίοι εν πολλοίς προκάλεσαν την ήττα των Περσών κτλ. Κάποια γεγονότα, ιστορικά κατά τα άλλα, όπως η σύρραξη στην Ψυττάλεια, αποκτούν στους Πέρσες σημασία μεγαλύτερη από όση στην πραγματικότητα μπορεί να είχαν. Η σφαγή στην Ψυττάλεια, π.χ., υπογραμμίζει το ευρύτερο αξίωμα: ναυτικός στρατός κακωθείς πεζόν ώλεσε στρατόν και αποτελεί ενδεχομένως προανάκρουσμα της προφητείας του Δαρείου για την τελειωτική καταστροφή στις Πλαταιές. Η τραγωδία δεν παραλείπει ακόμη και να εφευρίσκει και γεγονότα, τα οποία θα μπορούσαν να είχαν συμβεί (αλλά δεν συνέβησαν), αν ο συμβολισμός τους ενισχύει την ηθική διάσταση που ο ποιητής επιθυμεί να προσδώσει στα ιστορικά συμβάντα. Τέτοιου είδους ανάμειξη επινοημένων και ιστορικών γεγονότων «καλύπτει τα κενά» της πραγματικής ιστορίας (η οποία δεν έχει πάντα τη συνοχή και τη λογική που εκ των υστέρων εγγράφουμε σ’ αυτήν) και ενισχύει την αίσθηση ότι τα γεγονότα δεν συμβαίνουν τυχαία, αλλά κατά τό εικός καί τό αναγκαίον. Τέτοιο γεγονός, για παράδειγμα, στο έργο του Αισχύλου είναι ο πνιγμός των Περσών στον Στρυμόνα, ο οποίος δημιουργεί διδακτική συμμετρική αντίθεση με τη διάβαση του Ελλησπόντου. Σε άλλες περιπτώσεις, για τον ίδιο λόγο, ιστορικά γεγονότα ενδύονται μεταφυσικό ή άλλως θεολογικό ένδυμα: π.χ. η «οδύσσεια» των Περσών κατά την υποχώρησή τους διά μέσου περιοχών που κατά τα άλλα είχαν μηδίσει. Η ίδια η σκληρή ελληνική γη ανθίσταται στους Πέρσες, ακόμη και όταν οι άνθρωποί της προσκύνησαν.

Επιπλέον, είναι φανερό ότι κάποια στοιχεία, προφανώς ιστορικά, υφίστανται στους Πέρσες κάποιας μορφής λογοτεχνική επεξεργασία, ηθική αναπροσαρμογή ή ποιητική σχηματοποίηση, προκειμένου να ευθυγραμμιστούν με την ευρύτερη συμβολική θεματική του έργου —και οι συμβολισμοί είναι απολύτως διαφανείς. Πάρτε παράδειγμα την ίδια την (ιστορικά ακριβή, κατά τα άλλα) περιγραφή της ναυμαχίας στη ρήση του Αγγέλου: εδώ, όλες οι κινήσεις των Ελλήνων γίνονται φανερά, αντρίκεια, ηρωικά, στο φως, ενώ οι Πέρσες κινούνται ύπουλα, μπαμπέσικα, γυναικεία υπό την κάλυψη της νύχτας. Το φως ανήκει στους Έλληνες, το σκότος στους Πέρσες. Στον Αισχύλο οι ήρωες δεν «προχωρούν στα σκοτεινά»! Αναλόγως δηλωτική εθνικού (αλλά και πολιτικού) ήθους, αλλά σίγουρα ανακριβής ιστορικά, είναι και η σύνδεση των μεν Περσών με το τόξο, των δε Ελλήνων με το δόρυ. Για τους Έλληνες, το τόξο ήταν το όπλο των δειλών, που μάχονται εξ αποστάσεως, ενώ το αγχέμαχο δόρυ συνδεόταν με το προπύργιο του δημοκρατικού πολιτικού συστήματος, την οπλιτική φάλαγγα. Ανάλογη περίπτωση «ποιητικής σχηματοποίησης» με πολιτικούς και πολιτισμικούς αποήχους αποτελεί και η ταύτιση της Περσίας με την ξηρά και την ακόρεστη επίγεια δύναμη, ενώ της Ελλάδας με τη θάλασσα και το ναυτικό.

Ο Αισχύλος δεν διστάζει να αλλοιώνει λεπτομέρειες, οι οποίες αφ’ εαυτών αποτελούν υποσημειώσεις την Ιστορίας, στους Πέρσες όμως εμφαίνουν τον πανελλήνιο χαρακτήρα της νίκης και υπογραμμίζουν το θεμελιώδες στο έργο μοτίβο «ελληνική μήτις–περσική αφέλεια». Τέτοια «λεπτομέρεια» είναι ό,τι αφορά στον άνθρωπο που ο Θεμιστοκλής χρησιμοποίησε για να παρασύρει τον Ξέρξη στη μάχη. Ο Αισχύλος τον διατηρεί ανώνυμο (όπως ανώνυμοι είναι όλοι οι Έλληνες υπερασπιστές της ελευθερίας και της δημοκρατίας) και τον χαρακτηρίζει άνδρα Έλληνα μη διαχωρίζοντάς τον, προφανώς, από τους υπολοίπους Σαλαμινομάχους. Στον Ηρόδοτο, όμως, ο άνθρωπος αυτός έχει και όνομα (Σίκιννος) και «ύποπτη» εθνικότητα (είναι βάρβαρος Φρυξ!) και υποδεές κοινωνικό στάτους: δούλος! Στον Αισχύλο, το διακύβευμα είναι η αντίθεση μεταξύ Ελλάδος και Περσίας, η σύγκρουση μεταξύ ελεύθερων, δημοκρατικών στο φρόνημα Ελλήνων οπλιτών και ενός συνονθυλεύματος εξαναγκασμένων, πειθήνιων υπηκόων. Η ιστορική ακρίβεια αποτελεί σε τέτοιες περιπτώσεις σχολαστικό πρόσκομμα.

Τα παραδείγματα των «ανακριβειών» του Αισχύλου μπορούν να πολλαπλασιαστούν. Η ουσία είναι η εξής: οι Πέρσες συνιστούν όχι «ιστορική», αλλά ποιητική αλλά και ιδεολογική διάθλαση των όσων συνέβησαν στη Σαλαμίνα. Πάνω απ’ όλα, η τραγωδία εκφράζει το πολιτικό πνεύμα που επικρατούσε μετά τα Μηδικά: η νίκη είναι πανελλήνια, έστω και αν οι Αθηναίοι πρωτοστατούν· η νίκη ανήκει στο συλλογικό σώμα και όχι σε ευφυείς προμάχους. Αυτή η κοινή συναίνεση αποτελούσε το απαραίτητο γαλβάνισμα (το πολιτικό «καύσιμο», τροποντινά) της επιθετικής εκστρατείας που ήδη αναλαμβανόταν εναντίον των Περσών. Η διαμορφούμενη αντιστροφή ρόλων ανάμεσα στην Ελλάδα και την Περσία (η Ελλάδα επιτίθεται, η Περσία αμύνεται· η Αθήνα είναι πια ιμπεριαλιστική δύναμη που ηγεμονεύει ανάμεσα στους συμμάχους της, πολλοί από τους οποίους είχαν μηδίσει) αποτελεί και το βασικότερο μηχανισμό διά του οποίου τα γεγονότα ανάγονται στο Καθόλου, άρα αποκτούν τραγικές διαστάσεις.

Μυθοποίηση της Ιστορίας

Πόσο «ιστορική» όμως ήταν ούτως ή άλλως η ιστορική συνείδηση, η συλλογική μνήμη των Αθηναίων του 5ου αιώνα, όσον αφορά στα Μηδικά; Τα Μηδικά, αν και νωπή εμπειρία, φαίνεται ότι γρήγορα καθιερώθηκαν ως ιστορικό φαινόμενο πέρα από τα κοινά ανθρώπινα μέτρα. (Δεν πρέπει να είναι τυχαίο ότι οι τρεις, πέραν των Περσών, γνωστές «ιστορικές» τραγωδίες που γράφτηκαν στις αρχές του 5ου αιώνα αφορούν στους ευρύτερους Περσικούς Πολέμους: τα δύο έργα του Φρυνίχου, Μιλήτου Άλωσις και Φοίνισσες, και ένα έργο για τον Κροίσο). Η πεποίθηση αυτή δεν εκφράζεται μόνο στην τραγωδία (ή στην άλλως πανηγυρική ποίηση), αλλά ακόμη και στην «ιστορία» του Ηροδότου (στα λόγια, π.χ., του Θεμιστοκλή στο 8.109.3). Στην «αποθέωση» των ηρώων των Μηδικών σίγουρα συνέβαλε η «πανηγυρική κουλτούρα» (celebration culture) που αναπτύχθηκε στην Αθήνα κυρίως τη δεκαετία του 470. Η τέχνη, η αρχιτεκτονική, η ποίηση και η τραγωδία τοποθετούν πια τους ήρωες των Μηδικών στο ίδιο επίπεδο με τους ημιθέους του Ομήρου και τους μυθικούς Γιγαντομάχους και Τιτανομάχους. Δεν είναι τυχαίο ότι στους Πέρσες ο Ξέρξης, που στην Πάροδο είναι ακόμη κραταιός και δυνατός, προβάλλει ως φοβερός Τιτάνας (81-84): κυάνεον δ’ όμμασι λεύσσων φονίου δέργμα δράκοντος, πολύχειρΕιδικά το επίθετο πολύχειρ παραπέμπει εύκολα στους μυθικούς Εκατόγχειρες, ενώ «το σκοτεινό βλέμμα του φονικού φιδιού [δράκοντα]» ανακαλεί εύκολα τις δυνάμεις του Χάους, κατά των οποίων αγωνίστηκαν αρχετυπικοί υπερασπιστές της συμπαντικής τάξης. όπως ο Ηρακλής και ο Θησέας. Ο ίδιος ο ποιητής είναι στη συνείδηση του κοινού ένας από αυτούς τους ήρωες, όπως και πολλοί από τους θεατές.

Η μυθοποίηση των Μηδικών κατέστη επίσης εφικτή, λόγω της προπαγάνδας που συνόδευσε την ανάληψη επιθετικών πρωτοβουλιών κατά των Περσών μετά τη μάχη των Πλαταιών. Οι επιθετικοί Περσικοί Πόλεμοι προβλήθηκαν ως Νέος Τρωικός Πόλεμος. Δεν ήταν άσχετη ενδεχομένως και με τις εσωτερικές πολιτικές διαμάχες των Αθηνών. Ένα ερώτημα άλλωστε, το οποίο απασχολεί πολύ τους μελετητές των Περσών, είναι το εξής: «Γιατί στο έργο να δοθεί έμφαση ειδικά στη Σαλαμίνα και όχι στις λοιπές μάχες;» Πολλές φορές οι μελετητές εικάζουν ότι τα κίνητρα του Αισχύλου ήταν πολιτικά, «κομματικά». Μαραθώνας και Σαλαμίνα είχαν καταστεί λάβαρα αντιμαχόμενων πολιτικών φατριών στην Αθήνα: από τη μια του Κίμωνα, γιου του Μιλτιάδη, ήρωα του Μαραθώνα, από την άλλη του Θεμιστοκλή, ήρωα της Σαλαμίνας και χορηγού των Φοινισσών του Φρυνίχου (476 π.Χ) και βεβαίως του Περικλή, γιου του Ξανθίππου, που στρατήγησε κατά του Ξέρξη και αργότερα εξοστρακίστηκε για μηδισμό. Χορηγός των αισχυλείων Περσών ήταν ο ίδιος ο Περικλής. Πολλοί θεώρησαν ότι η έμφαση του Αισχύλου στη Σαλαμίνα και η σχετική «υποβάθμιση» του Μαραθώνα ήταν πολιτική επίνευση προς το πρόσωπο του χορηγού. Τίποτε από αυτά δεν μπορεί να υπερβεί όμως το επίπεδο της μάλλον παρατραβηγμένης εικασίας.

Στην πραγματικότητα, ο κόσμος των Περσών δεν είναι «ιστορικός», είναι υβριδικός: είναι κόσμος που κινείται μεταξύ ιστορίας και μύθου, κόσμος στον οποίο η ιστορία μυθοποιείται.

One Comment

  1. demy
    19 Νοεμβρίου 2012 16:54

    uelo perissotera

Σχολιάστε

Επιτρέπονται τα εξής στοιχεία και ιδιότητες HTML: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>