Γράφει:

Το αρχαίο θέατρο σήμερα: Μερικές σκέψεις για την αποκατάσταση αποσπασματικών αρχαίων δραμάτων

Οι σύγχρονες παραστάσεις αρχαίων δραμάτων είναι σήμερα ένας από τους κυριότερους τομείς της έρευνας στον τομέα των κλασικών σπουδών. Μέρος αυτής της έρευνας αποτελούν πέρα από τα σωζόμενα δράματα της αρχαιότητας που δεν είναι πολλά και τα αποσπάσματα των εκατοντάδων θεατρικών έργων που χάθηκαν.

Είναι σκόπιμο να αναφέρουμε ότι, σύμφωνα με υπολογισμούς, οι παραστάσεις που δόθηκαν, στην Αθήνα του πέμπτου αιώνα μόνο, ξεπερνούν τις χίλιες, επιβίωσαν 300 τίτλοι και σώζονται λιγότερα από πενήντα έργα, 33 τραγωδίες. Ένας τεράστιος αριθμός έργων χάθηκε τελείως ή επιβίωσε σε μικρότερο ή μεγαλύτερο αριθμό αποσπασμάτων. Οι Επιτρέποντες του Μένανδρου, για παράδειγμα, σώζονται σε περισσότερο από χίλιους στίχους ενώ οι Νηρηίδες του Αισχύλου σε εννιά μόλις στίχους.

Τις τελευταίες δεκαετίες, ιδιαίτερα, υπάρχει μια τάση να γίνονται προσπάθειες παρουσίασης και των αποσπασματικών έργων επί σκηνής. Η χρησιμότητα αυτών των προσπαθειών, στο σύνολό τους, είναι χωρίς αμφισβήτηση, τεράστια. Πρωτίστως γιατί βοηθά το κοινό να αντιληφθεί ότι αυτό που γνωρίζουμε σήμερα ως αρχαίο δράμα δεν είναι παρά μόνο ένα απειροελάχιστα μικρό δείγμα του αρχαίου δράματος στο σύνολό του και, δευτερευόντως, γιατί δεν γνωρίζουμε σε ποιο βαθμό αυτό το δείγμα θα ήταν αντιπροσωπευτικό. Επιπλέον, καταλαβαίνουμε και μόνο από τους τίτλους που σώζονται τις επιλογές κάθε συγγραφέα όσον αφορά στους μύθους που αποτελούσαν την έμπνευσή του. Συχνά συναντούμε στα χαμένα έργα λιγότερο γνωστούς ήρωες αλλά και μύθους που δεν διασώθηκαν στα σωζόμενα. Ενίοτε μπορούμε να αποκαταστήσουμε την πλοκή ενός από αυτά τα έργα σε ικανοποιητικό βαθμό και έτσι να εντοπίσουμε ακόμη και τεχνικές ή και μεγαθέματα ενός ποιητή που είτε συνάδουν με ό,τι ήδη γνωρίζουμε για την δουλειά του είτε μας εκπλήσσουν και εμπλουτίζουν τις γνώσεις μας. Οι παραστάσεις των αποσπασματικών έργων μας βοηθούν ακόμη στο να καταλάβουμε ότι τα αποσπασματικά έργα που διαβάζουμε σε σκόρπια κομματάκια λίγων στίχων υπήρξαν κάποτε ολοκληρωμένα έργα, θεάματα με λόγο, κίνηση, μουσική, και μάλιστα κάποια από αυτά, όπως μαρτυρεί συχνά η αρχαιότητα, ήταν πολύ υψηλού επιπέδου και τρομερά επιτυχημένα στην εποχή τους αλλά συχνά και σε μεταγενέστερες επαναλήψεις τους. Τέλος, τα αποσπασματικά έργα αποτελούν μια ευκαιρία να έρθει το ευρύτερο κοινό σε επαφή με την δουλειά των κλασικών φιλολόγων και τις σκληρότατες προσπάθειες που καταβάλλουν για αποκατάσταση των έργων μέσω της μελέτης των παπύρων και των πηγών.

Στο σύγχρονο κυπριακό θέατρο έχουν γίνει τα τελευταία χρόνια αρκετές προσπάθειες αποκατάστασης και παράστασης αποσπασματικών αρχαίων δραμάτων. Καθοριστικός παράγοντας επιτυχίας ή αποτυχίας στις παραστάσεις αυτές, και στην κυπριακή σκηνή όπως και παντού, είναι το κείμενο. Μικρής έκτασης κενά σε ένα αρχαίο κείμενο είναι φυσικά ευκολότερο να αποκατασταθούν. Οι προσπάθειες αποκατάστασης όμως περιλαμβάνουν και αρχαία έργα που σώζονται σε πολύ λίγους στίχους. Για παράδειγμα, τόσο οι Επιτρέποντες του Μένανδρου με τους χίλιους σωζόμενους στίχους τους όσο και οι Νηρηίδες του Αισχύλου με τους μόλις εννιά σωζόμενους στίχους τους έχουν ανέβει τα τελευταία χρόνια σε παραστάσεις στην Κύπρο.

Υπάρχουν πολλά θέματα που χρήζουν συζήτησης όσον αφορά στα έργα αυτά και τις παραστάσεις που προκύπτουν από αυτά. Πότε μια αποκατάσταση εξυπηρετεί το αρχαίο κείμενο και λειτουργεί συμπληρωματικά ως προς αυτό και πότε πρέπει το κείμενο να θεωρείται αυτόνομο έργο ενός σύγχρονου συγγραφέα; Μπορεί μια αποκατάσταση, παραδείγματος χάριν, να αναπληρώσει περισσότερο από το μισό κείμενο; Θα έπρεπε να αναπληρώνει περισσότερο από το 80% ή 90 % ενός χαμένου αρχαίου κειμένου; Θα πρέπει να υπολογίσουμε, σύμφωνα με τις μετρήσεις που γίνονται με βάση τα σωζόμενα έργα, ότι μια τραγωδία θα είχε κανονικά έκταση αναμεσα στους 1000-1500 στίχους. Κάποτε μπορεί να έχουμε μόνο δέκα από τους τουλάχιστον χίλιους στίχους μιας τραγωδίας. Κάποτε μπορεί να έχουμε μόνο δέκα λέξεις. Το ερώτημα είναι: Σε ποιο σημείο θα πρέπει να τραβήξουμε την γραμμή της αποκατάστασης; Είναι εννιά – δέκα αρχαίοι στίχοι αρκετοί για να ονομαστεί ένα έργο αποκατάσταση αρχαίου κειμένου; Επιτρέπεται ένα τέτοιο έργο να διαφημίζεται σαν αρχαίο; Να συμπεριλαμβάνεται σε φεστιβάλ αρχαίου δράματος;

Σίγουρα, οι πιθανότητες επιτυχίας των προσπαθειών αποκατάστασης είναι περισσότερες όταν έχουμε σημαντικό μέρος του έργου και έναν σύγχρονο, ταλαντούχο συγγραφέα που αντιλαμβάνεται, κατά το δυνατόν, το στυλ γραφής του συγγραφέα του αρχαίου κειμένου. Και φυσικά προαπαιτούμενο είναι ο σύγχρονος συγγραφέας να έχει καλή γνώση των κανόνων του αρχαίου θεάτρου.

Τα έργα που σώζονται σε ικανοποιητικό βαθμό μπορούν, με την σωστή καθοδήγηση, με επιστημονική αποκατάσταση, με έναν εμπνευσμένο σύγχρονο συγγραφέα ο οποίος να έχει καλή και βαθιά γνώση αρχαίου δράματος να αποτελέσουν καλή βάση για μια επιτυχημένη παράσταση. Τα έργα που σώζονται σε λίγους στίχους, ακόμη και με τις αγνότερες προθέσεις, είναι δύσκολο να μετατραπούν στο αρχαίο δράμα που κάποτε υπήρξαν. Τέτοια έργα όμως δεν πρέπει να τεθούν εκτός έρευνας, ούτε και εκτός παραστάσεων. Μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως έμπνευση για έργα σύγχρονων θεατρικών συγγραφέων που να φέρουν όμως την δική τους υπογραφή και να μην είναι ψευδεπίγραφα. Βασική αρχή θα πρέπει να είναι η ειλικρίνεια, η επιστημονικότητα και η διαφάνεια. Μπορεί κανείς να χρησιμοποιήσει τα αποσπάσματα όπως θέλει αλλά να είναι σαφής στο τι παραλαμβάνει, πώς το χειρίζεται και τι αποτέλεσμα προτείνει.

Λαμπρά έργα έχουν γραφτεί από σπουδαίους σύγχρονους με έμπνευση την αρχαία τραγωδία και τους μύθους της. Ένα πρόσφατο παράδειγμα είχαμε το 2004 στο Abbey Theatre, το Εθνικό Θέατρο του Δουβλίνου. Το θέατρο επέλεξε να ανεβάσει μια εκδοχή σύγχρονη, Ιρλανδική, της Αντιγόνης του Σοφοκλή. Ως καταλληλότερος για την απόδοση της γνωστής τραγωδίας, επελέγη ο τιμημένος με Νόμπελ Λογοτεχνίας ποιητής Σέημους Χήνυ (Seamus Heaney). Όπως λέει ο ίδιος, η έμπνευση του ήλθε μόνο όταν άλλαξε τον τίτλο από Αντιγόνη σε Η ταφή στην Θήβα. «Η αλλαγή του τίτλου μου έδωσε ενέργεια. Έδωσε στο έργο ανθρωπολογικό βάρος. Το έργο απομακρύνθηκε από την έκφραση απόψεων και διαφωνιών σχετικά με συγκεκριμένα ζητήματα και επέστρεψε σε κάτι αρχέγονο που έχει ακόμα σημασία: Το ζήτημα της ταφής» (Σύγχρονη Άποψη, Μάιος 2008, τεύχος 2, σσ. 112-3). Μπορούμε να δουλέψουμε πολλαπλώς το αρχαίο δράμα, σωζόμενο ή αποσπασματικό, χρειάζεται όμως όραμα, γνώση και προγραμματισμός και, ίσως, να ανοίξουμε και εμείς οι ίδιοι τους ορίζοντές μας.

Σχολιάστε

Επιτρέπονται τα εξής στοιχεία και ιδιότητες HTML: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>