Γράφει:

Δύο σχεδιάσματα για το εφικτό και το ευκταίο: Το χαμένο Άβαταρ της Κύπρου

Α΄ Σχεδίασμα

«Το είπε τώρα το ραδιόφωνο: Κερδίσαμε την Όραμς». Αυτά τα λόγια μου φώναξε από το αυτοκίνητό του ένας πολίτης, καθώς διέσχιζα την Πλατεία Ελευθερίας. Ότι βέβαια η απόφαση του Αγγλικού Εφετείου θα ήταν θετική για τον Μελέτη Αποστολίδη είχε ουσιαστικά προδιαγραφεί αρκετούς μήνες προηγουμένως όταν εκδόθηκε η απόφαση του Δικαστηρίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. Το σημαντικό στην πρόταση ήταν άλλο: Το «κερδίσαμε».

Η απόφαση στην υπόθεση Μελέτη Αποστολίδη v. Όραμς, όπως και η απόφαση στην υπόθεση Τιτίνας Λοϊζίδου πριν από αυτήν, ήταν ατομικές αποφάσεις. Αντιμετωπίστηκαν όμως, και ορθά ως υποθέσεις που ενδιαφέρουν τον κάθε πολίτη της Κυπριακής Δημοκρατίας. Οι πολίτες μιας Δημοκρατίας έχουν ορισμένους τρόπους με τους οποίους συλλογίζονται και ενεργούν από κοινού. Οι Κύπριοι πολίτες ένοιωσαν ένα αίσθημα δικαίωσης με την υπόθεση Λοϊζίδου και βγήκαν στους δρόμους να πανηγυρίσουν μόλις η ποδοσφαιρική Ελλάδα κατέκτησε το Euro 2004. Ο Κύπριος πολίτης ένοιωσε ένα αίσθημα αποτροπιασμού μόλις πληροφορήθηκε την απίστευτη είδηση της κλοπής του λειψάνου του αποβιώσαντος τέως Προέδρου Τάσσου Παπαδόπουλου. Ο Κύπριος πολίτης αισθάνθηκε ανασφάλεια και θλίψη μόλις άκουσε την είδηση της δολοφονίας του Άντη Χατζηκωστή, ανεξάρτητα αν γνώριζε τον νεκρό ή όχι. Ο Κύπριος πολίτης είχε παλαιότερα αισθανθεί οργή όταν παρακολούθησε από τις τηλεοράσεις την σκηνή της δολοφονίας του Τάσου Ισαάκ και του Σολωμού Σολωμού.

Αυτά τα κοινά αισθήματα των πολιτών, η συναίσθηση του (συν) ανήκειν, είναι αυτά που σε τελική ανάλυση καθορίζουν και την δυνατότητα ενός κράτους να επιβιώσει. Το αίσθημα ότι υπάρχει κάτι περισσότερο από τον εαυτό μας, το οποίο συγκροτεί το κράτος, την πόλη, το χωριό, την κοινότητα στην οποία κάποιος ανήκει. Ο άνθρωπος υπάρχει ως Αριστοτέλειο κοινωνικό ζώο, ως ύπαρξη που αποκτά νόημα εντός μιας συγκεκριμένης κοινωνίας στην οποία ο ίδιος θεωρεί ότι ανήκει ή ότι πρέπει να ανήκει. Ανεξάρτητα αν τα αισθήματα αυτά οφείλονται σε κοινές καταβολές, εθνικές, θρησκευτικές ή γλωσσικές ή πολιτιστικές ή σε μια εντελώς ανεξάρτητη, από άλλου είδους καταβολές κοινώς αναπτυγμένη, κρατική ταυτότητα. Ανεξάρτητα αν τα αισθήματα αυτά οφείλονται στο γεγονός ότι διαμορφώθηκε μια φαντασιακή κοινότητα ή στο γεγονός ότι όντως υπάρχουν κοινά στοιχεία.

Και βέβαια κοινά αισθήματα υπάρχουν και μεταξύ ανθρώπων διαφορετικών κρατών. Πρόσωπα που συνωστίζονται σε μια συναυλία ενός διεθνούς καλλιτέχνη ή παρακολουθούν στον κινηματογράφο την τελευταία χολιγουντιανή επιτυχία ή χρησιμοποιούν το διαδίκτυο και το facebook. Πρόσωπα που καθίστανται κοινωνοί ευρύτερων πνευματικών, γεωγραφικών, πολιτικών ή ιδεολογικών οντοτήτων, ανεξάρτητα αν αυτές καλούνται δυτικός κόσμος, ορθοδοξία, ισλάμ, Ευρώπη, δημοκρατία, αυτοδιάθεση, κομμουνισμός ή πολιτικός φιλελευθερισμός.

Χωρίς την ύπαρξη του ανθρώπου ως τμήμα μιας κοινωνίας, τα δικαιώματα παύουν να αποκτούν νόημα. Μια κοινωνία προϋποθέτει ανθρώπους που αν και είναι (νομικά) δικαίωμά τους να ενεργήσουν αντίθετα προς το κοινωνικό συμφέρον, ενίοτε εκλαμβάνουν το κοινωνικό συμφέρον ως το υπέρτατο αγαθό. Ανθρώπους που δεν παραβιάζουν τους νόμους, ακόμα και αν πιστεύουν ότι δεν θα τιμωρηθούν ή ότι δεν θα συλληφθούν, διότι θεωρούν ότι έχουν ηθική υποχρέωση ή υποχρέωση απέναντι στην αξιοπρέπειά τους, να μην παραβούν τους νόμους. Ανθρώπους που πιστεύουν σε αρχές και αξίες, στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια και στην σημασία της νομιμότητας, που πιστεύουν ότι η αγάπη απέναντι στους υπόλοιπους ανθρώπους είναι κυρίως πανανθρώπινη επιταγή, απαραίτητη για την ύπαρξη και διατήρηση της κοινωνίας στην οποία ζουν.

Για τον λόγο αυτό ακόμα και ο καπιταλισμός υποχρεώθηκε να αναζητήσει την σύμμειξη με το κοινωνικό κράτος, τα ανθρώπινα δικαιώματα εφαρμόζονται εκ παραλλήλου με την έννοια της κοινωνικής συνοχής και ο κάθε άνθρωπος απολαμβάνει υστεροφημίας και εκτίμησης από τους συνανθρώπους του ανάλογα με το ήθος και την ποιότητα των πράξεών του και όχι ανάλογα με το αξίωμα που κατέχει (ιδιαίτερα όταν σταματήσει να το κατέχει). Για τον λόγο αυτό οι τέχνες, οι ηθικοί ή θρησκευτικοί κανόνες και οι ιδεολογίες, ανεξαρτήτως μορφής, κατέχουν τόσο σημαντική θέση στην ζωή ενός ανθρώπου.

Β΄ Σχεδίασμα

Η παγκόσμια κινηματογραφική επιτυχία της ταινίας Άβαταρ δεν είναι ανεξήγητη. Πέραν από την σκηνοθετική αρτιότητα, το σενάριο υπενθυμίζει την κε-ντρικότητα του ανθρώπου ως τμήματος μιας κοινωνίας. Πώς να μην ενθουσιαστεί ο νεαρός πολίτης της γενιάς των «εικονικών αγροτών» του facebook και του WOW, ο οποίος καταπίνει ετικέτες και επικοινωνεί μέσω μηνυμάτων, όταν βρίσκεται αντιμέτωπος με το (εικονικά ιδωμένο και πάλι) μεγαλείο της φύσης και της αναγωγής της κοινωνικής συνύπαρξης σε υπέρτατο υπαρξιακό αγαθό; Ο πολίτης που, αντιμέτωπος με την οικονομική κρίση, την τεχνοκρατική και γραφειοκρατική παγκοσμιοποίηση και την ανακήρυξη του τέλους των ιδεολογιών, έχει ανάγκη να πιστέψει σε κάτι πέραν από τον εαυτό του, σε μια επιστροφή στην κοινωνία των πολιτών, σε μια ανανέωση των κοινωνικών θεσμών, σε μια χαμένη θεότητα που θα τον βοηθήσει να αντιμετωπίσει τους εχθρούς του και να υποστηρίξει το δίκαιο, σε μια άλλη πραγματικότητα στην οποία οι ιδεολογίες και το κοινωνικό κράτος επιστρέφουν.

Η θέληση της μάχης απέναντι στο φαινομενικά αδύνατο και η πίστη ότι η μάχη μπορεί να έχει θετική έκβαση, διότι το αίτημα είναι δίκαιο, αποτελούν τις συνιστώσες που επιτρέπουν στον άνθρωπο να έχει θέληση για να υπάρχει. Η ανάγκη να διασφαλίσει το συμφέρον της οικογένειάς του, της κοινότητάς του, της ύπαρξης της κοινωνίας μέσα στην οποία μεγάλωσε και την οποία δημιούργησε. Και κυρίως η ανάγκη να αγωνιστεί για το δίκαιο, όπως ο ίδιος το αντιλαμβάνεται. Η ανάγκη να μην επιτρέψει στην αδικία να επικρατήσει. Αυτές οι παράμετροι συγκρο-τούν τις ιδεολογίες και σε αυτές στηρίχθηκε η ανθρώ-πινη πρόοδος, η επιστημονική τεχνογνωσία και η πολιτιστική δημιουργία. Σε ανθρώπους που πίστευαν ότι μπορούν να κάνουν κάτι περισσότερο, διότι «αξίζει να υπάρχεις για ένα όνειρο, κι ας είναι η φωτιά του να σε κάψει».

Θα μπορούσε άραγε ποτέ να υπάρξει δημιουργία, αν ο άνθρωπος πίστευε ότι έχει φθάσει τα όριά του; Αν δεν υπήρχαν οι χιλιάδες τρελοί που αναζήτησαν να ανατρέψουν τις υφιστάμενες κοινωνικές δομές και την καθεστηκυία επιστημονική γνώση; Αν δεν υπήρχαν ο Σωκράτης, ο Δαρβίνος, ο Μαρξ, ο Λεονάρντο, ο Γαλιλαίος, ο Μαχάτμα Γκάντι, ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, ο Κοπέρνικος, ο Αρχιμήδης, ο Έντισον, ο Λίνκολν, η Σιμόν ντε Μποβουάρ, ο Αϊνστάιν, ο Πικάσο, ο Καμύ, ο Κάφκα, ο Ντοστογιέφσκι, ο Ντίλαν, ο Τσε και όλοι οι υπόλοιποι που πίστεψαν σε κάτι περισσότερο από εκείνο που γνώριζαν ως γεγονός; Θα είχε ποτέ ελευθερωθεί η Ελλάδα αν ο Κολοκοτρώνης και ορισμένοι άλλοι τρελοί, δεν πίστευαν αντίθετα στους διεθνείς συσχετισμούς ότι μπορούσαν να ελευθερώσουν την Ελλάδα; Θα είχε ποτέ πάψει να υπάρχει η Αγγλική Κοινοπολιτεία, αν δεν πίστευαν οι λαοί ότι μπορούσαν να διεκδικήσουν αυτοδιάθεση απέναντι στον γίγαντα; Θα είχε ποτέ ηττηθεί ο Χίτλερ, αν απλώς ο Ντε Γκωλ και ο Τσώρτσιλ αποδέχονταν τα τετελεσμένα; Θα υπήρχε σήμερα διεθνές σύστημα προστασίας των ανθρώπινων δικαιωμάτων ή των εργατών, χωρίς διεκδικήσεις;

Στο κυπριακό πρόβλημα, το ζήτημα δεν είναι κατά πόσο είμαστε διατεθειμένοι να αποδεχθούμε τον «ιστορικό συμβιβασμό». Η ύβρις έγκειται στο ότι φθάσαμε στο σημείο να χαρακτηρίζεται ως απορριπτισμός ο μη συμβιβασμός με την αδικία και η διεκδίκηση ενός καλύτερου και βιώσιμου μέλλοντος για την Κύπρο. Μέσα στα πλαίσια αυτά ο αγώνας επιβίωσης του κυπριακού λαού απέναντι στην αγγλική αποικιοκρατία, ο αγώνας για την κατάκτηση της συλλογικής ελευθερίας, δηλαδή του ηθικά νομιμοποιητικού στοιχείου της παγκόσμιας τάξης, χαρακτηρίζεται ως «λάθος». Η διεκδίκηση χαρακτηρίζεται ως «έλλειψη ρεαλισμού».

Θα ήταν άραγε καλύτερα τα πράγματα αν δεν γινόταν ο αγώνας της ΕΟΚΑ; Θα μας έδινε από μόνη της η Αγγλία την ελευθερία μας; Υπήρξαν χαμένες ευκαιρίες στο κυπριακό; Φταίνε οι Ελληνοκύπριοι που δεν λειτούργησε το Σύνταγμα του 1960; Ήταν λάθος που απορρίψαμε το σχέδιο Ανάν; Οι απαντήσεις στα πιο πάνω ερωτήματα είναι για μένα, χωρίς δυσκολία, αρνητικές για μια σειρά από λόγους που έχω αναλύσει και αλλού. Ωστόσο κανένας δεν μπορεί να προβλέψει με βεβαιότητα πως θα ήταν η ζωή αν τα γεγονότα ήταν διαφορετικά. Το παιχνίδι του «what if» ίσως είναι κατάλληλο για την εκπομπή του Ούρι Γκέλερ, αλλά πάντως δεν μπορεί να προσφέρει απαντήσεις για την πραγματική ζωή και την ιστορική εξέλιξη. Τα γεγονότα μπορούν να αντιμετωπίζονται μόνο μέσα στην ιστορική τους προοπτική και όχι ως αποκομμένες ψηφίδες εξυπηρέτησης προπαγάνδας.

Η προσπάθεια να ενοχοποιηθεί το παρελθόν συνιστά στρατευμένη προσπάθεια αλλοίωσης της ιστορικής μνήμης και αποστέρησης νοημάτων από την κυπριακή κοινωνία. Να επικρατήσει η μοιρολατρία και η ηττοπάθεια της λογικής «ο χρόνος δουλεύει εναντίον μας». Ταυτόχρονα όμως αποκρύβει και τον φόβο μας να αναμετρηθούμε με τους ανθρώπους που θυσίασαν ή υπήρξαν πρόθυμοι να θυσιάσουν την ζωή τους για την συλλογική ελευθερία. Καλύπτει την αίσθηση του γραφειοκρατικού τέλους της ιστορίας, του επερχόμενου οργουελιανού «1984» στο οποίο η ανθρώπινη ενέργεια στερείται νοήματος και στο οποίο η συλλογική ελευθερία δαμάζεται μέσα από την υποταγή στον μεγάλο αδελφό.

Η προσπάθεια οικοδόμησης μέλλοντος χωρίς παρελθόν και ταυτότητας αφυδατωμένης από αισθήματα, οδηγεί εκ των πραγμάτων στην κατάρρευση. Ένας λαός παραμένει ουσιαστικός εγγυητής ενός πολιτεύματος, μόνο εφόσον μπορεί να πιστέψει σε αυτό. Μόνο εφόσον αντιμετωπιστεί ως υποκείμενο και όχι ως αντικείμενο, πραγματικός κυρίαρχος με ελπίδα για την ύπαρξη μέλλοντος, με προσδοκία για την ύπαρξη συνέχειας. Το δίλημμα δεν βρίσκεται μεταξύ του εφικτού και του ευκταίου, ούτε μεταξύ νέο-ανανικής ομοσπονδίας και διχοτόμησης: Έγκειται στην στάση ζωής που επιθυμεί έκαστος να τηρήσει και στα πρότυπα που επιθυμεί να υιοθετήσει. Τα Άβαταρ άλλωστε ελέγχονται πάντοτε από τον ανθρώπινο εγκέφαλο, ο οποίος καθορίζει και τις τελικές τους αποφάσεις. Ίσως να μην μπορούμε να κάνουμε την ζωή μας όπως την θέλουμε. Αλλά τουλάχιστον μπορούμε να μην την εξευτελίσουμε.

One Comment

  1. Pingback

Σχολιάστε

Επιτρέπονται τα εξής στοιχεία και ιδιότητες HTML: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>